LOW←TECH MAGAZINE Nederlands

De handkar herontdekt

Sun, 26 Apr 2026 00:00:00 +0000

Afbeelding: De handkar, uitgerust met een zeil. Foto door Kris De Decker.

De handkar is het oudste type voertuig, en het zal waarschijnlijk ook het laatste zijn dat in de toekomst nog in gebruik is. Van alle voertuigen is de handkar het goedkoopst en minst complex om te bouwen en te gebruiken. Ze biedt een groot voordeel ten opzichte van het dragen van een lading op je rug of het over de grond slepen ervan – het nog oudere concept van de slee. Aan de andere kant is de handkar goedkoper en gemakkelijker te gebruiken dan de door dieren aangedreven kar. Ossen en ezels eten meer dan mensen, en ze hebben een eigen wil, die niet noodzakelijk overeen komt met die van de bestuurder.

Net als elk ander voertuig op wielen heeft de handkar wegen nodig om op te rijden. Deze infrastructuur was in de loop van de geschiedenis niet altijd en overal beschikbaar. Zo waren in het middeleeuwse Europa dragers en lastdieren gebruikelijker dan handkarren vanwege de slechte wegen. ¹ In het Westen beleefde de handkar pas haar hoogtijdagen tijdens de eerste decennia van de industriële revolutie, toen ze snelgroeiende steden verbond met treinstations en havens. In China daarentegen was de handkar millennia lang de ruggengraat van het transportnetwerk. ²

Van alle voertuigen is de handkar het goedkoopst en minst complex om te bouwen en te gebruiken.

Ook in de moderne samenleving zijn er nog steeds veel handkarren: kinderwagens, boodschappenkarretjes, rolkoffers en diverse multifunctionele en opvouwbare karren. Deze moderne karren staan echter tot hun voorgangers in dezelfde verhouding als vogels tot dinosaurussen. Ze zijn klein, hebben vaak zeer kleine wielen en we gebruiken ze voor korte afstanden, meestal binnen in gebouwen. Daarentegen waren ouderwetse handkarren vaak groot en hadden ze grote wielen, en werden ze op wegen en over langere afstanden geduwd of getrokken. Veel ambachten en beroepen hadden hun eigen type handkar.

Afbeelding: De handkar van Low-tech Magazine. Foto door Kris De Decker.

Waarom een handkar?

In zogenaamde “ontwikkelingslanden” worden nog steeds grote handkarren gebruikt. Maar ze kunnen ook opnieuw van pas komen in de grote steden van de geïndustrialiseerde wereld, zoals ik kan beamen na er een paar maanden gebruik van te hebben gemaakt. Afgelopen herfst ontving ik een stageaanvraag van Kozimo, die studeert aan de Design Academy Eindhoven. Bij zijn aanvraag stuurde Kozimo een video van een grote handkar die hij zelf had gemaakt en waarmee hij door de straten van Rotterdam reed.

Ik heb altijd al van een handkar gedroomd. Ik heb nog nooit een auto gehad, en de enige momenten waarop ik er een mis, zijn wanneer ik spullen moet verhuizen – iets wat de laatste tijd steeds vaker voorkomt. Daarom heb ik Kozimo voorgesteld om een handkar voor mij te bouwen.

Nu kan ik me niet meer voorstellen dat ik zonder zou moeten leven. Ik heb het voertuig gebruikt om te verhuizen, zowel privé als voor mijn werk, om spullen op te halen die ik online had gekocht – nieuw of tweedehands – en om materiaal voor workshops en evenementen te vervoeren (fietsgeneratoren, zonnepanelen, zonneovens, boeken, geluidsinstallaties). Ik heb hetzelfde gedaan voor vrienden. Tijdens die ritten nam ik vaak spullen, meubels of voorwerpen mee naar huis die ik op straat in Barcelona vond.

Afbeelding: Kozimo en Kris De Decker met de handkar, halverwege een reis van 30 km langs de Spaanse kust. Foto door Linda Osusky.

In tegenstelling tot een bestelwagen of een auto heeft mijn handkar geen benzine, elektriciteit of accu’s nodig, waardoor ze volledig onafhankelijk is van energie-infrastructuur. Ook hoef ik geen belastingen of verzekeringen te betalen. De handkar is een heel democratisch vervoermiddel. Iedereen kan ermee een lading vervoeren naar waar hij of zij maar wil, terwijl oudere, goedkopere auto’s en bestelwagens door de invoering van milieuzones niet meer in stadscentra mogen komen.

Een handkar heeft geen benzine, elektriciteit of accu’s nodig, waardoor ze volledig onafhankelijk is van energie-infrastructuur.

Het zou heel zinvol zijn om dit soort voertuigen aan te bieden in buurthuizen, waar ze voor iedereen beschikbaar zijn wanneer dat nodig is. Er zijn maar weinig mensen die elke dag een handkar nodig hebben, en gemeenschappelijk gebruik zou het parkeerprobleem oplossen. Hoewel onze handkar ook rechtop kan worden geparkeerd, past hij niet in de meeste appartementen.

Beschrijving van de handkar

Dit artikel gaat niet in detail in op hoe je een handkar bouwt. Dat willen we een andere keer doen aan de hand van een eenvoudiger model, want het voertuig dat we in dit artikel presenteren, is er niet een dat de meeste mensen zelf kunnen maken. Je hebt goede vaardigheden op het gebied van hout- en metaalbewerking nodig, en de handkar is dan ook door twee personen gemaakt.

Kozimo ontwierp en bouwde de hele structuur van hout, terwijl Guilhem Senges – beeldend kunstenaar en een van mijn buren – verschillende essentiële verstevigingen van metaal ontwierp en maakte; de wielen, de remmen en de stuurstang zijn allemaal met op maat gemaakte ijzeren onderdelen aan de houten structuur bevestigd.

Afbeelding: De onderkant van de handkar. Foto door Kris De Decker.

Afbeeldingen: De voor- en achterkant van de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: De voorlichten zijn gemonteerd in kokosnoten. Foto door Kris De Decker.

Laadgewicht en laadvolume

De handkar van Low-tech Magazine is 250 cm lang en 100 cm breed, terwijl het laadplatform zelf 210 bij 85 cm meet. Uitgaande van een laadhoogte van 50 cm bedraagt het laadvolume ongeveer 1,55 m³ (1050 liter). Dat is twee tot vier keer de typische kofferbakruimte in een Europese auto. We hebben lading vervoerd die breder of langer was dan de kar: een grote verwarmde tafel van 140 x 140 cm en verschillende ladingen houten balken van elk drie meter lang.

Het laadgewicht wordt beperkt door de wielen, die afkomstig zijn van een rolstoel. Ze kunnen tot 150 kg dragen. ³ De kar zelf weegt 32 kg, dus het praktische maximale laadgewicht is ongeveer 120 kg. Het laadplatform bestaat uit latten met openingen ertussen, waardoor het gemakkelijk is om verschillende soorten lading vast te maken.

Afbeeldingen: De handkar met verschillende soorten ladingen. Linksboven: een houten vloer (6m2) en een houten kist. Rechtsboven: houten balken van 3 meter lang. Onder: een verwarmde tafel, klaar voor transport. Foto's door Kris De Decker.

Ze rijdt vanzelf!

De afgelopen maanden hebben we gemerkt dat er veel misvattingen bestaan over handkarren. Zo denk je misschien dat het duwen van een handkar veel moeite kost, wellicht op basis van je ervaringen met het voortduwen van winkelwagentjes over parkeerterreinen, of met het voortslepen van zware rolkoffers (zo verhuisde ik spullen voordat ik een handkar had).

Het voortduwen van de handkar kan echter zo moeiteloos zijn – zelfs als ze zwaar beladen is – dat het voelt alsof je helemaal niet duwt. Eenmaal in beweging kun je ze vaak met één hand besturen, en soms voelt het alsof de kar jou vooruit trekt. Het is niet overdreven om te stellen dat het duwen van de handkar met een lading van 100 kg comfortabeler is dan lopen met een rugzak van 10 kg.

Het voortduwen van de handkar kan zo moeiteloos zijn – zelfs als ze zwaar beladen is – dat het voelt alsof je helemaal niet hoeft te duwen.

Er zijn verschillende redenen voor deze lichte aansturing, die hun wortels hebben in de fysica. Elk voertuig moet drie krachten overwinnen: rolweerstand, luchtweerstand en zwaartekracht. Bij wandelsnelheid is de luchtweerstand verwaarloosbaar, wat betekent dat iemand die op vlak terrein met een handkar rijdt, voornamelijk de rolweerstand moet overwinnen. Dat is de wrijving tussen de wielen en het wegdek, een factor die grotendeels onafhankelijk is van de snelheid.

Luchtweerstand daarentegen neemt toe met het kwadraat van de snelheid. Een fietser die 15-20 km/u rijdt, besteedt al meer energie aan het overwinnen van de luchtweerstand dan aan het overwinnen van de rolweerstand, die in beide gevallen gelijk is omdat beide voertuigen vergelijkbare wielen hebben. Kortom, de lage snelheid van de handkar minimaliseert de luchtweerstand, terwijl de smalle wielen de rolweerstand minimaliseren.

Afbeelding: De handkar als verhuiswagen. Foto door Linda Osusky.

Ten tweede kost het versnellen van een voertuig meer energie dan het aanhouden van een constante snelheid. Je hoeft alleen maar momentum vast te houden, niet op te bouwen. Onze handkar wordt voortgeduwd door een wandelende persoon, dus de inspanning om te versnellen duurt niet langer dan een of twee seconden.

Een fietser daarentegen doet er veel langer over om de kruissnelheid te bereiken, en vanwege de grotere luchtweerstand kost het meer moeite om die snelheid vast te houden. Als de handkar beladen is, bouwt ze ook aanzienlijke kinetische energie op, zelfs bij lage snelheid. Dat verklaart waarom het soms voelt alsof de kar je vooruit trekt – want dat is ook zo.

Ten slotte zijn onze wielen veel groter dan die van moderne handkarren. Dat zorgt voor comfortabel rijden op asfalt en trottoirs, die niet zo glad zijn als vloeren op luchthavens of in supermarkten. Grote wielen verhogen de luchtweerstand, maar vanwege onze lage snelheid maakt dat niet uit.

Handkarren en zwaartekracht

Om zonder veel inspanning te kunnen rijden, moeten echter twee voorwaarden vervuld zijn: vlak terrein en een evenwichtig verdeelde lading. In beide gevallen speelt de derde kracht een rol die elk voertuig moet overwinnen: de zwaartekracht.

Balans: de lading verdelen

Een tweewielige kar wordt zwaar en moeilijk te besturen als er te veel gewicht op de voor- of achterkant wordt geplaatst. Daarom moet je de kar zo beladen dat het gewicht gelijkmatig over beide zijden van de wielen is verdeeld. Dat kun je eenvoudig controleren: de kar moet enkele seconden in een horizontale positie blijven staan zonder dat je ze aanraakt.

Als er maar één voorwerp wordt vervoerd, dan plaats je het ter hoogte van de wielen. Als je meer spullen vervoert, moet het totale gewicht gelijkmatig over beide zijden worden verdeeld. Het afstemmen van de balans houdt vaak in dat een rugzak van de voorkant naar de achterkant van de kar wordt verplaatst, of omgekeerd.

Je moet de kar zo beladen dat het gewicht gelijkmatig over beide zijden van de wielen is verdeeld.

Een tweewielige kar heeft ook extra ondersteuning nodig om haar horizontaal te houden wanneer ze geparkeerd staat, bijvoorbeeld tijdens het laden of lossen van lading. Anders kan de kar plotseling naar de andere kant kantelen. Onze handkar heeft vier steunbalken, twee aan elke kant. Wanneer de kar rijdt, staan ze in horizontale positie. Wanneer de kar geparkeerd staat, verwijderen we een of meer balken en plaatsen we ze verticaal. Elke balk kan op een andere lengte worden ingesteld, waardoor we de kar op oneffen terrein kunnen stabiliseren. We zetten de balken vast met schroeven.

Afbeelding: De handkar op vier poten. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: De houder voor de steunbalken. Foto door Kris De Decker.

Veel mensen hebben ons gevraagd waarom we geen vierwielige kar hebben gebouwd die niet in evenwicht hoeft te worden gehouden. Vier wielen zouden echter de rolweerstand verdubbelen en daarmee de inspanning die nodig is om de kar voort te duwen. Bovendien is een vierwielige kar minder wendbaar en moeilijker te besturen op oneffen terrein. Je moet ook twee extra wielen aanschaffen en een stuurmechanisme bouwen. Door de geschiedenis heen was de tweewielige handkar (of eenwielige handkar in het geval van China) veel gebruikelijker dan de vierwielige kar. ¹

Bergopwaarts: je hebt hulp nodig

Om moeiteloos te kunnen rijden, heb je min of meer vlak terrein nodig, en dat vind je hier in veel delen van Barcelona. Als je een steile helling oprijdt, voel je plotseling het gewicht van de kar en haar lading. Bergopwaarts rijden met een zwaar beladen kar kan net zo inspannend zijn als traplopen of op volle snelheid fietsen. Mensen zeggen ons dat we een elektromotor op de kar moeten monteren, en dat is perfect mogelijk.

We hebben echter een eenvoudigere oplossing gevonden: indien nodig vragen we hulp aan iemand anders. Onze stuurstang is breed genoeg voor twee of zelfs drie mensen om samen te duwen, wat het bergopwaarts rijden een stuk gemakkelijker maakt. Het toevoegen van een elektromotor en een accu zou het gewicht van het voertuig aanzienlijk verhogen, en heeft daarom alleen zin als je regelmatig heuvels moet beklimmen.

Bergafwaarts: remmen

Als je bergafwaarts gaat, moet je de zwaartekracht tegengaan om te voorkomen dat de handkar de helling af raast, wat erg gevaarlijk zou zijn. In plaats van de kar voort te duwen, moet je hem tegenhouden. Hier hebben fietsers alle voordeel, omdat zij tijdens een afdaling optimaal gebruik kunnen maken van de zwaartekracht.

We hebben het bergafwaarts rijden een stuk gemakkelijker gemaakt door fietsremmen toe te voegen. In combinatie met de grote wielen zorgen de remmen er ook voor dat de handkar van stoepranden of zelfs trappen kan rijden zonder dat ze beschadigd raakt. Ze fungeren ook als handrem door twee spanbanden eromheen vast te zetten. Daardoor kan de kar onbeheerd op een helling of bij harde wind worden achtergelaten.

Afbeelding: De remmen. Foto door Kris De Decker.

Handkarren rijden op het trottoir

Veel mensen denken dat handkarren op de weg horen, tussen de auto’s, of op het fietspad. Dat is niet het geval: je gebruikt ze op het voetpad. Wettelijk gezien bevinden gebruikers van handkarren zich in een vergelijkbare positie als andere voetgangers die een kleinere handkar voortduwen, zoals een kinderwagen. Het enige verschil is dat, wanneer ze gedwongen worden de weg op te gaan omdat er geen trottoir is of dit geblokkeerd is, handkargebruikers aan de rechterkant van de weg moeten lopen, terwijl andere voetgangers aan de linkerkant moeten lopen. Tot nu toe heeft de politie ons slechts één keer tegengehouden, en toen waren ze gewoon nieuwsgierig.

We konden geen verkeersregels vinden die de afmetingen van een handkar beperken, althans niet in de paar landen die we hebben onderzocht, waaronder Spanje en Nederland. In de praktijk zijn er echter duidelijke beperkingen. Als je voertuig breder is dan de ruimte tussen de verkeerspalen die auto’s uit voetgangersstraten houden, worden alle voetgangerszones ontoegankelijk. Je moet ook rekening houden met andere obstakels op het trottoir, zoals bouwsteigers. Bijgevolg is het zelden praktisch om een handkar te bouwen die meer dan een meter breed is.

Afbeelding: Kozimo duwt de handkar door een smalle doorgang. Foto door Kris De Decker.

Barcelona heeft in het algemeen zeer brede trottoirs. We hoeven de weg zelden te delen met auto’s of fietsers. Dat is natuurlijk niet in elke stad het geval, en dan wordt het gebruik van een handkar minder aantrekkelijk. Het gebruik van een handkar op de weg of het fietspad is nogal gevaarlijk omdat de andere voertuigen veel sneller rijden.

Respect voor andere voetgangers

Het besturen van een grote handkar op het trottoir vraagt je volledige aandacht. Je wilt geen obstakels raken, en je wilt zeker niet iemands benen raken. Je moet de kar besturen met respect voor andere voetgangers en hun huisdieren (sommige honden beginnen naar het voertuig te blaffen). Over het algemeen is de handkar zeer veilig in het gebruik omdat ze met een zeer lage snelheid rijdt. Dat maakt ongevallen in de eerste plaats minder waarschijnlijk en minder ernstig als ze toch gebeuren. Je hebt ook een zeer goed overzicht over je voertuig, veel beter dan bij een auto of een fiets. Zolang je je ogen op de handkar gericht houdt, is het onwaarschijnlijk dat je iets of iemand raakt.

Onze handkar is echter zo stil dat mensen ons niet horen aankomen. We hebben een fietsbel toegevoegd om mensen te waarschuwen, maar we hopen in de toekomst een beter geluid te vinden: elk voertuig heeft zijn eigen soort geluid nodig. We hebben ook een bel nodig voor tegemoetkomende voetgangers die tijdens het lopen op hun telefoon kijken en verwachten dat anderen ruimte maken. Met de handkar kunnen we die ruimte niet altijd maken. Onze handkar heeft ook voor- en achterlichten, aangesloten op een USB-powerbank die onder het platform is gemonteerd. Lichten zijn erg handig op trottoirs, zowel overdag als ’s nachts, omdat ze het voertuig beter zichtbaar maken. Bovendien zijn lichten essentieel als je na zonsondergang de weg op moet.

Zelfs in Barcelona kunnen de trottoirs druk zijn, en dan vertraagt de handkar aanzienlijk. Omdat er weinig kans is om iemand in te halen, blijven we vaak achter de langzaamste voetgangers hangen.

Afbeeldingen: Kris De Decker duwt de handkar door Barcelona. Foto's door Guillaume Lion.

Een handkar is niet moeilijk te besturen, maar tegenwoordig hebben mensen in geïndustrialiseerde samenlevingen er geen ervaring mee. Naast oplettend rijden, moet je ook voorzichtig zijn bij het omgaan van een hoek (neem de bocht zo ruim mogelijk) en wanneer je een garage of een andere uitgang verlaat (trek de kar in plaats van haar te duwen). Tegen de tijd dat je aankomend verkeer ziet, staat er al 2 meter van je handkar op de weg of om de hoek.

Waarom geen fietskar?

Bijna iedereen die de handkar voor het eerst ziet, stelt dezelfde vraag: hoe bevestig je ze aan een fiets? Dat doe je niet. Je duwt de kar terwijl je loopt. Als we dat zeggen, volgt er een stilte. Het duwen van een handkar lijkt een stap te ver terug, zelfs voor mensen die zich inzetten voor een duurzamere levensstijl. Waarom zou je een handkar duwen als je net zo goed een veel snellere fietskar of een bakfiets kunt gebruiken?

Er zijn verschillende praktische redenen om voor een handkar te kiezen in plaats van een fietskar, en we hebben er al veel genoemd. Ten eerste kun je met een handkar overal komen waar een voetganger kan komen, terwijl fietsers vaak van hun fiets moeten afstappen en deze moeten duwen – net als bij een handkar. Een handkar is ook wendbaarder. Hoewel de kar 2,5 meter lang is, kost het slechts twee seconden en weinig ruimte om hem te draaien en in de tegenovergestelde richting te lopen van waar je vandaan kwam.

Waarom zou je een handkar duwen als je net zo goed een veel snellere fietskar of een bakfiets kunt gebruiken?

Een handkar kan ook groter worden gebouwd dan een fietskar. Hoewel het perfect mogelijk is om een fietskar te bouwen die even groot is als onze handkar, zou de hogere snelheid ervan een veel groter risico op ongelukken en schade met zich meebrengen, zowel voor de kar zelf als voor andere weggebruikers. Als fietskar zou hij bovendien steviger moeten worden gemaakt en zou er een geavanceerder mechanisme nodig zijn om de remmen te bedienen.

Dit alles betekent niet dat fietskarren een slecht idee zijn. We hebben de handkar voornamelijk gebruikt voor tochten tussen de 5 en 10 km, wat neerkomt op één tot twee uur lopen. Voor langere afstanden heeft de fietskar het duidelijke voordeel van snelheid. Als je 40 km moet afleggen, zou je met een handkar acht uur onderweg zijn, tegenover slechts twee uur met een fietskar.

Afbeelding: Guilhem Senges, die de metalen onderdelen voor het voertuig bouwde, duwt de handkar naar een lasklus een paar straten verderop in de buurt. Foto door Kris De Decker.

De voordelen van langzaam reizen

Als mensen ons vragen waarom we de kar niet als fietskar gebruiken, kunnen we ook anders antwoorden: waarom die haast? De keuze om met het traagst mogelijke vervoermiddel te reizen is subversief, omdat het vraagtekens plaatst bij waarden die we in de moderne wereld als vanzelfsprekend beschouwen, zoals snelheid en functionaliteit.

Voor veel mensen lijkt het duwen van een handkar tijdverspilling, maar onze ervaring is precies het tegenovergestelde. Elke tocht is een avontuur en we kijken er altijd naar uit om ze weer te gebruiken. Het is een genot om met het voertuig te rijden; het lijkt meer op het besturen van een boot dan op het besturen van een landvoertuig. Het is gemakkelijk om een praatje te maken met andere voetgangers, die vaak erg nieuwsgierig zijn naar ons voertuig. En dat maakt dat de rit nog langer duurt.

Voor veel mensen lijkt het duwen van een handkar tijdverspilling, maar onze ervaring is precies het tegenovergestelde.

Het rijden met een handkar voelt heel anders dan het gebruik van andere vervoersmiddelen. Als mensen lopen, kunnen ze meestal niet veel meenemen, zowel qua gewicht als qua volume. Met de handkar daarentegen kun je met heel veel spullen binnen handbereik comfortabel wandelen: drankjes, eten, een geluidsinstallatie, boeken, extra kleding. Bovendien heb je een groot platform, waarop je kunt uitrusten en anderen kunt uitnodigen om hetzelfde te doen. Het wordt een voertuig om mee rond te zwerven en om contact te maken met andere mensen.

Afbeelding: Het is een plezier om met de handkar te rijden. Model: Rocío Sánchez. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: De handkar met regenbescherming. Foto door Kris De Decker.

Accessoires voor de handkar

Toen de handkar haar nut als transportmiddel had bewezen, begon Kozimo met het ontwerpen en bouwen van extra onderdelen om de toepassingsmogelijkheden uit te breiden. Deze onderdelen maken gebruik van het platform met latten en de houders voor de steunbalken. Helaas liep Kozimo’s stage ten einde voordat we al deze uitbreidingen uitvoerig konden testen, maar de beperkte ervaring die we tot nu toe hebben opgedaan, laat zien dat de handkar veel meer kan zijn dan alleen een transportmiddel voor goederen.

Passagierszitje

De eerste, en misschien wel belangrijkste toevoeging, is een opklapbaar zitje. Hoewel onze handkar meestal door één persoon wordt gebruikt, zijn twee personen ideaal, vooral voor langere tochten. Dankzij het zitje kan de ene persoon de kar voortduwen terwijl de andere in de kar uitrust.

Zolang de weg vlak is, vereist het extra gewicht van de passagier geen aanzienlijk grotere inspanning om de kar voort te duwen. Daardoor kunnen twee personen sneller of verder reizen op één dag. Bij het beklimmen van heuvels of bruggen stapt de passagier van het zitje af. Indien nodig helpt hij of zij ook mee met het voortduwen van de kar.

De ene persoon kan de kar voortduwen terwijl de andere in het voertuig uitrust, waardoor twee personen een grotere afstand per dag kunnen afleggen.

Een extra paar ogen op de weg is ook handig. Het zitje kan in twee posities worden gezet: zowel de passagier als de bestuurder kunnen in dezelfde richting kijken, of tegenover elkaar zitten, wat het makkelijker maakt om te praten en de passagier in staat stelt om als achteruitkijkspiegel te fungeren.

We gebruikten het zitje tijdens een dagtrip van 30 km langs de kust van Catalonië, Spanje, om spullen van mijn oude naar mijn nieuwe woning te vervoeren. Voor één persoon zou dit een uitputtende tocht zijn geweest. Er waren echter meerdere mensen op de heenweg en twee mensen op de terugweg. Het feit dat we af en toe konden uitrusten – zonder te stoppen – maakte een groot verschil, vooral op de terugweg. Een extra persoon bleek ook nuttig toen er onverwachte obstakels opdoken. Zo was er bijvoorbeeld een brug in reparatie, waardoor we de kar over de rotsen, over het strand en weer de rotsen op moesten dragen.

Afbeelding: Een opklapbaar zitje op de kar. Foto door Kris De Decker.

Afbeelding: Kozimo rijdt met de handkar langs de kust. Linda Osusky filmt terwijl ze uitrust op het zitje. Foto door Kris De Decker.

Afbeeldingen: Een brug in reparatie dwingt ons de handkar over de rotsen te dragen. Foto's door Linda Osusky.

Kantoor voor digitale nomaden

Als tweede toevoeging hebben we de stoel gecombineerd met een werktafel die tevens dienst doet als zonne-energiecentrale, waardoor een kantoor voor digitale nomaden ontstaat. De tafel past op de zijkanten van de handkar en kan naar voren en achteren worden geschoven. Het zonnepaneel kan horizontaal worden geplaatst of in verschillende hoeken worden gekanteld. Het kan een laptop of elk ander apparaat opladen dat maximaal 100 watt vermogen nodig heeft.

Als je met z’n tweeën reist, kan de ene persoon aan de tafel werken terwijl de andere rijdt. Als je alleen bent, kun je het voertuig naar het dichtstbijzijnde park of strand rijden, de vier steunpoten uitklappen en de hele dag werken. In 2016 maakte ik mijn thuiskantoor zelfvoorzienend met zonnepanelen op de vensterbanken. Tien jaar later zijn zowel het kantoor als de zonnepanelen mobiel geworden.

Afbeeldingen: Kantoor voor digitale nomaden. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: Kantoor voor digitale nomaden. Foto door Kris De Decker.

Duurzame energiecentrale

Hoewel we slechts één structuur voor zonnepanelen hebben gebouwd, is het platform van de handkar groot genoeg om in totaal vier zonnepanelen van 100 watt mee te nemen. Dat zou ons 400 watt aan zonne-energie opleveren voor een concert of als noodstroomvoorziening. De handkar kan ook de twee fietsgeneratoren vervoeren die Low-tech Magazine in Barcelona heeft. Daardoor stelt de kar ons in staat om snel stroom te leveren binnen een straal van enkele kilometers. De handkar kan overdag ook naar een zonnige plek worden gerold, waar ze een accubank oplaadt om een huishouden ’s nachts en bij slecht weer van stroom te voorzien.

Mobiel huis

Als je dezelfde dag nog naar huis wilt, bedraagt het bereik van de handkar ongeveer 40-80 km (8-16 uur lopen). Maar in mijn geval dwingt niemand me om dezelfde dag nog terug te keren. Ik zou de handkar ook voor langere tochten kunnen gebruiken, vooral omdat ze me een slaapplaats biedt.

De vier steunpoten die het in- en uitladen van de kar vergemakkelijken, kunnen ook worden gebruikt om het voertuig in een bed te veranderen. Nadat Kozimo terug naar Nederland was gegaan, kocht ik een opvouwbaar matras dat precies op het platform past. De rest van de lading kan ik ’s nachts onder de kar opbergen. Als alternatief zou ik een passagier die in het bed ligt kunnen voortduwen, waardoor het voertuig verandert in een volwassen versie van een kinderwagen.

Afbeeldingen: Een opvouwbare matras op de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Afbeelding: Een muskietennet op de handkar. Foto's door Kris De Decker.

Kozimo heeft ook vier steunpoten gemaakt die bijna twee meter lang zijn. Ik kan ze gebruiken om een tent rond het bed op te zetten en de constructie te bedekken met modern tentdoek, wollen dekens of een muskietennet. Aan de grote stokken kan ook de was drogen. Bovendien zou ik de steunpoten in verschillende combinaties kunnen gebruiken om de kar om te bouwen tot een podium, beursstand, marktkraam of een bioscoop- of presentatiescherm.

De stoel, tafel, zonnepaneel, slaapmatras en langere stokken kunnen allemaal tegelijkertijd op de handkar worden vervoerd, terwijl er voldoende ruimte overblijft voor andere bagage. Dat betekent dat ik in principe in het voertuig zou kunnen werken, wonen en reizen, waardoor het een nomadisch huis wordt. Het past ergens tussen het tiny house op wielen, de tipi en de daklozenhut in. De huurprijzen in Barcelona zijn flink gestegen, dus ik kan het net zo goed eens proberen.

Afbeelding: De handkar is ingepakt voor een langere reis. Foto door Kris De Decker.

Zeilen en rolschaatsen met de handkar

Tot slot heeft Kozimo een klein zeil voor de handkar gemaakt om bij een stevige wind te helpen met het voortduwen van een zware lading; het voertuig wordt soms langs de kust gebruikt. Natuurlijk haalden we de inspiratie bij de historische Chinese kruiwagen, die ook soms met een zeil werd uitgerust. We zouden de snelheid van de handkar kunnen verhogen door een groter zeil te gebruiken en dit te combineren met rolschaatsen, inline skates of een skateboard. In dat geval zou de kar de bestuurder voorttrekken bij een stevige wind.

Afbeeldingen: De handkar uitgerust met een 1m2 zeil. Model: Iris De Decker. Foto's door Kris De Decker.

Het is ook mogelijk om de kar voort te duwen terwijl je rolschaatsen, inline skates of een elektrische eenwieler gebruikt, zonder zeil. Voorlopig hebben we een eerste kleine test gedaan op vlak terrein met inline skates, en dat werkte verbazingwekkend goed. Als je genoeg lading meeneemt, trekt de kinetische energie van een door skates aangedreven handkar je regelmatig vooruit, zelfs zonder zeil. Voor een langere tocht passen zowel rolschaatsen als een zeil op de kar, zodat je ze kunt gebruiken wanneer de gelegenheid zich voordoet.

De hogere snelheden brengen uiteraard meer risico’s met zich mee en zullen hoogstwaarschijnlijk tot problemen met de politie leiden. Hogere snelheden vereisen voldoende ruimte, vrij van voetgangers. Daardoor komt de handkar bijna altijd op de weg terecht, tussen de auto’s, aangezien de meeste fietspaden niet breed genoeg zijn. Het laat echter zien dat duurzame voertuigen vele verschillende vormen kunnen aannemen, als we ze maar de ruimte zouden geven om tot bloei te komen. Er zijn meer dan genoeg wegen die geschikt zijn voor zeilende en rolschaatsende handkarren; we moeten alleen van al die auto’s af.

Afbeeldingen: Julia Steketee duwt de handkart op inline skates. Foto's door Kris De Decker.

Handkar ontwerp en constructie: Kozimo, Guilhem Senges.
Foto’s: Kris De Decker, Linda Osusky, Guillaume Lion.
Met dank aan: AkashaHub Barcelona, Carmen Tanaka, Gaston Quispe Castros, Linda Osusky, Guillaume Lion, Rocío Sánchez, Iris De Decker, Lili-Roos Noeyens, Julia Steketee, Tim Rudolph, Guilherme Maglio, Selcen Küçüküstel.
Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing hielpen bij de selectie van de foto’s.

Bulliet, Richard W. The wheel: inventions and reinventions. Columbia University Press, 2016. ↩︎ ↩︎
Het geniale ontwerp van de Chinese kruiwagen, Kris De Decker, Lowtech Magazine, 2011. https://qelnixcor.cloud/nl/2011/12/how-to-downsize-a-transport-network-the-chinese-wheelbarrow/ ↩︎
Je zou een handkar kunnen bouwen met stevigere wielen, bijvoorbeeld met robuuste rolstoelwielen (geschikt voor maximaal 350 kg) of met wielen van een bakfiets. Stevigere wielen zijn echter meestal breder, waardoor de rolweerstand toeneemt. Het zou ook moeilijker worden om deze zwaardere lasten een steile helling op te duwen. ↩︎

Zo bouw je een elektrisch verwarmde tafel

Mon, 23 Dec 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel die we bouwen in deze handleiding. Foto: Marina Kálcheva. Model: Anita Filippova.

Waarom een elektrisch verwarmde tafel?

Het gebruik van verwarmde tafels voor thermisch comfort bij koud weer is eeuwenoud. Voorbeelden zijn de “kotatsu” in Japan, de “korsi” in het Midden-Oosten en de “brasero de picon” in Spanje. Een warmtebron gaat onder een tafel, een deken gaat eroverheen en mensen schuiven hun benen eronder. Het microklimaat onder de deken houdt je comfortabel, ook al is de ruimte waarin je je bevindt koud.

De verwarmde tafel is een uitstekend voorbeeld van de energie-efficiënte manier van verwarmen van onze voorouders: het verwarmen van mensen in plaats van ruimtes. Historisch gezien verwarmde gloeiende houtskool uit de open haard de ruimte onder de tafel. Dat zorgde weliswaar voor voldoende warmte, maar bracht ook een aanzienlijk risico op brand en koolmonoxidevergiftiging met zich mee. Tegenwoordig kunnen we in plaats daarvan elektrische verwarmingstechnologie gebruiken. De Japanse kotatsu wordt bijvoorbeeld nog steeds gebruikt, maar werkt nu met een klein elektrisch verwarmingselement dat onder het tafelblad is bevestigd.

In deze handleiding bouwen we een elektrisch verwarmd bureau voor één persoon. Ik heb de tafel voor mezelf gebouwd in de co-working space in Barcelona waar ik nu mijn kantoor heb. Het gebouw, een oud industrieel pakhuis, heeft erg hoge plafonds, geen isolatie en weinig zon in de winter. Het kan hier erg koud worden en conventionele verwarmingssystemen werken niet. Mijn verwarmde tafel blijkt een perfecte oplossing te zijn. Ik kan ze van stroom voorzien met een zonnepaneel, een windturbine, een fietsgenerator of een batterij. Ik kan ze ook aansluiten op het elektriciteitsnet.

Afbeelding: de auteur aan de verwarmde tafel in zijn werkruimte, waar de experimenten plaats vonden. Over de tafel ligt een groot wollen deken met daarover een even groot katoenen deken. Foto: Marina Kálcheva.

Een verwarmde tafel biedt uitzonderlijk comfort. Het onderste deel van je lichaam wordt ondergedompeld in warmte alsof je bakt in de zon of in een heet bad zit. De warmte verspreidt zich snel via de bloedsomloop naar de rest van je lichaam.

Tijdens een week van experimenten in december 2024, met binnenluchttemperaturen van 12-14°C, registreerde ik een zeer laag energieverbruik voor mijn pas gebouwde verwarmde tafel: tussen 50 en 75 wattuur per uur. ¹ Vergelijk dat met een conventionele elektrische draagbare verwarming, die gemakkelijk 1.500 wattuur per uur verbruikt (en geen thermisch comfort garandeert). Mijn verwarmde tafel gebruikt net zo weinig elektriciteit als het opladen van een laptop of het verwarmen van twee liter water voor een warmwaterkruik (58 wattuur per uur, ervan uitgaande dat je het water elke twee uur opnieuw verwarmt).

Het duurt ongeveer 15 minuten voordat het warmte-effect van de tafel merkbaar wordt, een uur voordat ze op volle kracht verwarmt en twee uur voordat ze haar maximale energie-efficiëntie bereikt. Het energieverbruik daalt van 75 wattuur in het eerste uur tot 50 à 60 wattuur in het derde uur, als de thermostaat de verwarming vaker uitschakelt. Het systeem accumuleert warmte in het tapijt, de dekens, de tafel en het menselijk lichaam. Als je de verwarming na drie uur uitschakelt, wegloopt, 30 minuten later terugkomt en ze weer inschakelt, verwarmt de tafel binnen 10 minuten op maximale capaciteit.

De handleiding

Het bouwen van een elektrisch verwarmde tafel is een vrij eenvoudig project, dat weinig technische vaardigheden en weinig tijd vereist. Als je alle onderdelen bij elkaar hebt, kun je een verwarmde tafel in een paar uur in elkaar zetten. De kosten zijn ook beperkt. ² Het bouwproces bestaat uit drie delen: het bedraden van het elektrische systeem, het programmeren van de thermostaat en het aanbrengen van de juiste lagen textiel en isolatie.

Wat je nodig hebt:

Tafel
Verwarmingsfolie
Thermostaat
Dekens
Tapijt
Extra isolatiemateriaal (ik gebruikte kurk)

Afbeelding: Hoe je een elektrisch verwarmde en geïsoleerde tafel in elkaar zet. 1. Bevestig verwarmingsfolie op dunne houten plaat 2. Bevestig de houten plaat aan de tafel 3. Voeg isolatie toe tussen de houten plaat en de tafel 4. Voeg de deken toe. Illustratie: Marie Verdeil.

Afbeelding: Hoe je een elektrisch verwarmde en geïsoleerde tafel in elkaar zet. Illustratie: Marie Verdeil.

Stap 1: Kies een tafel

Deze handleiding betreft een tafel voor slechts één persoon - mijn schrijftafel. In tegenstelling tot de Japanse en Midden-Oosterse voorbeelden is mijn tafel aangepast aan een Westerse zithouding: niet op de grond maar op een stoel. Je kunt van elke tafel een persoonlijke warmtebron maken, maar sommige zijn beter geschikt dan andere. Het belangrijkste is dat je een verwarmingsfolie (stap 2) onder de tafel kunt schroeven. Structurele elementen kunnen dat echter bemoeilijken, zoals het geval is bij mijn tafel (zie de afbeelding hieronder).

Afbeelding: de tafel zoals ze was. Foto: Kris De Decker.

Ik heb dit opgelost door de verwarmingsfolie op een dunne houten plank te schroeven die ik vervolgens tegen de steunelementen heb bevestigd. Voor sommige andere tafels werkt dit echter niet. Kies een houten tafel. Hout isoleert relatief goed, dus een houten tafelblad biedt al een deel van de isolatie die je nodig hebt om de warmteproductie te maximaliseren. Het is ook gemakkelijk om dingen op een houten tafel te schroeven.

Je kunt een grotere verwarmde tafel bouwen die plaats biedt aan meer mensen, maar dan moet je verschillende verwarmingsfolies (stap 2) met elkaar verbinden en verschillende dekens (stap 8) aan elkaar naaien.

Stap 2: Kies je verwarmingselement

In principe kan elk elektrisch verwarmingsapparaat een tafel van warmte voorzien. Maar omdat een verwarmde en geïsoleerde tafel zo energiezuinig is, heb je een elektrische verwarming nodig met een zeer lage warmteproductie. De gemiddelde draagbare elektrische verwarming is veel te krachtig voor ons doel. Door de hoge oppervlaktetemperatuur kan ze ook brandwonden veroorzaken of brand veroorzaken als je ze onder een tafel zet.

Verwarmingsfolie

Het beste verwarmingselement voor een elektrisch verwarmde tafel - en het element dat ik in deze handleiding gebruik - is infrarood verwarmingsfolie. Deze zeer dunne verwarmingsfolies zijn voornamelijk bedoeld voor elektrische vloer- en wandverwarming in gebouwen en voertuigen, voor het beschermen van batterijen of watertanks tegen de kou, of voor het verwarmen van bijenkorven en terraria. Infrarood verwarmingsfolies zijn lage temperatuur verwarmers met een groot oppervlak, dus er is geen risico op brandwonden of brand door direct contact met huid of kleding. Ze zijn bedoeld om te werken bij een maximumtemperatuur van 40-45°C.

Afbeelding: De infrarood verwarmingsfolie, tegen een dunne houten plaat geschroefd, klaar om onder het tafelblad te bevestigen. Foto: Kris De Decker.

Voltage

Infrarood verwarmingsfolies zijn er in verschillende voltages: 12V, 24V en 220V. Ik heb een 12V verwarmingsfolie gekozen om mijn tafel compatibel te maken met mijn 12V zonne-installaties en fietsgenerator. Als je een hernieuwbare energie-installatie van 24 V hebt, kies dan een verwarmingsfolie van 24 V.

Als je de tafel op het stopcontact wilt aansluiten, zijn er twee opties. Ten eerste kun je een 220V verwarmingsfolie kopen, een compatibele stekker toevoegen en deze rechtstreeks op het stopcontact aansluiten. Je moet echter wel weten wat je doet, want zulke hoge spanningen brengen het risico van elektrocutie met zich mee. Een veiligere doe-het-zelf optie is het gebruik van een 12V of 24V verwarmingsfolie aangesloten op een universele stroomadapter die de spanning verlaagt van 220V naar 12 of 24V (vergelijkbaar met de oplader van een laptop). Zo heb ik de tafel getest omdat ik nog geen zonnepanelen heb in mijn nieuwe kantoor.

Afmetingen

Infrarood verwarmingsfolie is verkrijgbaar in verschillende breedtes, bijvoorbeeld 20, 30 of 50 cm. Je kunt ze per strekkende meter kopen en ze is flexibel genoeg om strak opgerold te worden voor transport en opslag. Je kunt de folies op lengte knippen. Aan de positieve en negatieve uiteinden zijn elektrische kabels gesoldeerd, klaar om op de stroombron aan te sluiten. Als je de folie echter in stukken knipt, moet je kabels aan alle nieuwe stukken solderen. Je kunt verwarmingsfolies parallel met elkaar verbinden en ze allemaal aan dezelfde thermostaat (stap 3) koppelen. Mijn tafel heeft maar één verwarmingsfolie, op maat geknipt.

Energieverbruik

Het stroomverbruik van verwarmingsfolies - uitgedrukt in watt per vierkante meter (W/m2) - varieert door twee factoren. Ten eerste worden verwarmingsfolies verkocht met verschillende vermogens, meestal tussen 100 en 250 W/m2. Ten tweede is er de grootte. Als je 1m2 koolstoffolie van 130 W/m2 doormidden knipt, dan vraagt 0,5 vierkante meter verwarmingsfolie 65 watt. De verwarmingsfolie onder mijn tafel heeft een stroomverbruik van 220W/m2. Ik gebruikte eerst 0,375 m2 verwarmingsfolie (50x70cm), wat resulteerde in een stroomverbruik van ongeveer 82,5 watt. Daarna heb ik er een centimeter afgeknipt om ze beter onder de tafel te laten passen, waardoor het stroomverbruik daalde tot ongeveer 75 watt.

Stap 3: Kies je thermostaat

Je mag een verwarmingsfolie alleen gebruiken met een thermostaat. Zonder thermostaat kan een verwarmingsfolie oververhit raken, wat kan leiden tot schade of brand. Een thermostaat zorgt ook voor een stabiele comfortzone onder de tafel. De thermostaat schakelt de verwarming uit wanneer deze een ingestelde maximumtemperatuur bereikt, en schakelt deze weer in wanneer de temperatuur een paar graden daalt.

De spanning van de thermostaat moet overeenkomen met de spanning van de verwarmingsfolie: als je een 12V verwarmingsfolie hebt, heb je een 12V thermostaat nodig. Als je een 24V verwarmingsfolie hebt, neem dan een 24V thermostaat. De thermostaat die ik gebruik voor mijn tafel is de W3230 DC 12V. Het is een veel verkocht apparaat voor allerlei doeleinden. Je moet de thermostaat bedraden en de temperatuur instellen.

Stap 4: Sluit alles op elkaar aan

De thermostaat wordt aangesloten tussen de warmtefolie en de stroombron, zoals aangegeven in de onderstaande afbeelding. Bij andere thermostaatmodellen kan de bedrading verschillen.

Afbeelding: Zo sluit je de thermostaat aan op de verwarmingsfolie en de stroombron. 1. Thermostaat 2. Zekering 3. Temperatuursensor 4. Infrarood warmtefolie. Illustratie door Marie Verdeil.

Kabelformaat

Je kabels moeten dik genoeg zijn voor de stroom die er doorheen gaat. Infrarood verwarmingsfolies worden verkocht met dikke elektrische kabels erbij, en die zijn vaak veel langer dan je nodig hebt. Je kunt ze korter maken en de rest gebruiken voor de bedrading van het hele systeem. Als je andere kabels wilt gebruiken, gebruik dan een multimeter om de stroom te meten die de verwarmingsfolie trekt. Mijn 12V verwarmingsfolie heeft bijvoorbeeld 6,6 Ampère nodig, dus mijn kabels - in het volledige circuit - moeten een geleider doorsnede hebben van ten minste 2,63 mm2 (dat is 13 AWG gauge, bekijk deze tabel).

Zekering

Elk elektrisch systeem heeft zekeringen nodig voor de veiligheid. Als je je verwarmingsfolie op maat hebt geknipt, meet dan hoeveel stroom er doorheen loopt. Installeer vervolgens een zekering die tenminste 135% van die waarde bedraagt. Mijn tafel gebruikt 6,6 ampère en ik heb een zekering van 10 ampère geplaatst. Lees meer over zekeringen in onze handleiding voor zonne-energie.

Schakelaar

Je kunt een aan-uitschakelaar in je circuit toevoegen om je verwarmde tafel aan en uit te zetten. Gebruik er een met een lichtindicator, zodat je niet vergeet het verwarmingssysteem uit te schakelen als je weggaat. Je kan ook een bewegingssensor onder de tafel installeren. Dat gezegd hebbende, als je je systeem correct hebt aangesloten, de juiste kabeldikte hebt gebruikt en een zekering hebt toegevoegd, zal het per ongeluk aan laten staan geen veiligheidsproblemen veroorzaken.

Temperatuursensor

De thermostaat wordt geleverd met een temperatuursensor die je tussen de verwarmingsfolie en de tafel moet plaatsen (tegen de verwarmingsfolie aan). Zorg ervoor dat je deze sensor goed vastmaakt, want hij is essentieel voor een goede en veilige werking van het verwarmingssysteem.

Waar moet de thermostaat komen?

Voordat je begint met het bedraden van het systeem, moet je bepalen waar je thermostaat komt, want dat bepaalt de lengte van de kabels die je nodig hebt. Ik heb mijn thermostaat onder de tafel geïnstalleerd, verborgen onder de dekens. Eenmaal geprogrammeerd, hoef je er niet regelmatig bij te komen (zie verder). Als je de thermostaat bovenop de tafel installeert, heb je een gat in je deken nodig waar alle kabels doorheen moeten. Het bemoeilijkt ook het toevoegen en verwijderen van dekens.

Afbeelding: De thermostaat, bevestigd aan de zijkant van de tafel, verbonden met de verwarmingsfolie en de energiebron. Foto: Marina Kálcheva.

Stap 5: Programmeer de thermostaat

Om de thermostaat te programmeren, sluit je hem aan op de stroombron. Selecteer eerst de functie “verwarmen”. De standaardinstelling van mijn thermostaat was “koelen” en ik kreeg het ding daarom niet aan de praat. Dit zijn de te volgen stappen:

Houd “set” ingedrukt om het code-instellingsmenu te openen.
Druk op omhoog of omlaag om “P0” te selecteren.
Druk nogmaals op “set” om de code-instelling te openen.
Druk op omhoog of omlaag om “H” te selecteren.
Wacht 3 seconden en de instelling wordt opgeslagen.

Vervolgens stel je de temperatuur in waarop je wilt dat de thermostaat de warmtefolie uitschakelt. Fabrikanten van warmtefolie adviseren 40-45°C bij langdurig gebruik. Dit doe je als volgt:

Druk kort op “set” en het blauwe getal begint te knipperen.
Druk op omhoog of omlaag om de gewenste maximumtemperatuur te selecteren.
Wacht 3 seconden en de instelling wordt opgeslagen.

Je kunt alle andere functies van de thermostaat ongemoeid laten.

De tafel isoleren

Om een comfortabele en energiezuinige verwarmde tafel te maken, moet je begrijpen dat een infrarood verwarmingsfolie warmte afgeeft aan beide zijden. Als je ze gewoon onder een tafel bevestigt, wordt ze niet warmer dan 30°C, wat het thermisch comfort niet noemenswaardig zal verbeteren. Pas wanneer de verwarming de huidtemperatuur (ongeveer 35°C) en de kerntemperatuur van het lichaam (37°C) overschrijdt, begin je de warmte te voelen die naar je toe straalt.

Om voldoende hoge temperaturen te bereiken, moet je één kant van de verwarmingsfolie bedekken met warmte-isolerend materiaal.

Om voldoende hoge temperaturen te bereiken, moet je één kant van de verwarmingsfolie bedekken met warmte-isolerend materiaal. Daardoor zal het grootste deel van de warmte naar de andere kant gaan - de kant die energie naar je lichaam uitstraalt. De verwarmingsfolie voor een verwarmde tafel wordt onder het tafelblad geplaatst, waardoor de energie naar beneden wordt uitgestraald, en dus komt de isolatie bovenop. ³ Deze bestaat uit het houten tafelblad, een of meer dekens en extra isolatiemateriaal dat je aan het tafeloppervlak toevoegt.

Wanneer verwarmingsfolie wordt gebruikt als vloerverwarming, bevindt de isolatie zich aan de onderkant. De bovenkant moet worden beschermd door een materiaal dat sterk is en gemakkelijk warmte uitstraalt, zoals keramische tegels. Als je echter een elektrisch verwarmde tafel maakt waarbij de folie energie naar beneden uitstraalt, hoef je de blootgestelde kant niet te beschermen. Die kan veilig worden aangeraakt en er loopt niemand op.

Stap 6: Isoleer de verwarmingsfolie

Om de warmteafgifte van de verwarmingsfolie te maximaliseren, heb ik 3 cm kurkisolatie toegevoegd in de ruimte tussen de folie en het tafeloppervlak. Ik heb geen tests gedaan zonder de kurklaag, maar ik ben ervan overtuigd dat de energie-efficiëntie en het thermisch comfort van mijn tafel niet zo uitstekend zouden zijn geweest als die laag er niet was geweest. Andere geschikte natuurlijke isolatiematerialen zijn wol, cellulose, houtvezels, hennep en vlas. Je zou ook warmtereflectorfolie kunnen proberen.

Stap 7: Zoek een tapijt

Als je een elektrisch verwarmde tafel op een koude vloer zet, zul je geen thermisch comfort bereiken. De koude vloer zal alle warmte van de verwarmingsfolie absorberen en je voeten zullen warmte naar de vloer geleiden. Je moet de vloer isoleren en dat kun je doen met een wollen tapijt (of meerdere wollen tapijten op elkaar). Nieuwe wollen tapijten zijn duur, maar ze hoeven niet veel groter te zijn dan de tafel en ze zijn goedkoop tweedehands te vinden. Ik heb het grote wollen tapijt in Perzische stijl in mijn kantoor voor 50 euro gekocht, en ik zal er nog een tweede bovenop leggen om de vloerisolatie verder te verbeteren.

Stap 8: Zoek dekens

De energie-efficiëntie en het thermisch comfort van een elektrisch verwarmde tafel worden grotendeels bepaald door het type en de grootte van de dekens die je erover legt. De dekens vormen een deel van de isolatielaag bovenop de verwarmingsfolie, maar als ze lang genoeg zijn om de grond te bereiken, houden ze ook warme lucht vast onder de tafel.

Stralingsverwarmingssystemen brengen energie over op oppervlakken - inclusief je lichaam - en warmen de lucht niet rechtstreeks op. De luchttemperatuur onder de tafel zal echter langzaam indirect stijgen door de hogere oppervlaktetemperaturen van de dekens, de tafel, het tapijt en de persoon die aan tafel zit. Tijdens de experimenten steeg de luchttemperatuur onder mijn tafel op 25 cm boven de vloer met ongeveer 10°C.

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel met een 240x240 cm Abbruzzo wollen deken. Photo: Marina Kálcheva.

Wol

Kies een wollen deken. Wol houdt warmte heel efficiënt vast, is veel brandbestendiger dan andere textielmaterialen, wordt niet snel vuil, reguleert de luchtvochtigheid en zuivert de lucht. ⁴ Nieuwe wollen dekens kunnen prijzig zijn: honderden euro’s voor de afmetingen die we nodig hebben. Ik heb echter vier tweedehands wollen dekens gekocht voor 90 euro, waarvan er twee groot genoeg zijn om de grond te bereiken. Als je een wollen deken vindt die lelijk is of vlekken heeft, leg er dan gewoon een mooiere en goedkopere katoenen deken overheen.

Afmetingen van de deken

De grootte van de deken die je nodig hebt hangt af van de grootte van je tafel (lengte, breedte, hoogte). Mijn tafel is 80 cm lang, 56 cm breed en 75 cm hoog. Dat betekent dat mijn deken minstens 230 cm (75+80+75cm) x 206 cm (75+56+75cm) moet zijn om de grond te bereiken. Kan je geen deken vinden die groot genoeg is? Dan kan je een lagere verwarmde tafel bouwen en op de grond gaan zitten, of verschillende kleinere dekens aan elkaar naaien. Kleinere dekens kunnen ook handig zijn in combinatie met grotere dekens, of ze kunnen als enige deken dienen als het niet zo koud is (zie verder).

Werkoppervlak

Hoewel het prettig aanvoelt om in de winter op een wollen of katoenen ondergrond te werken, kun je ook een houten plank op de deken leggen, op maat gezaagd, om de deken te beschermen tegen slijtage en vuil. Of je drapeert een katoenen tafelkleed over de deken, die makkelijker te wassen is dan wol.

Afbeelding: De elektrisch verwarmde tafel, klaar om aangekleed te worden met verschillende dekens. Foto: Marina Kálcheva.

De tafel aan- en uitkleden

Elk verwarmingssysteem moet kunnen worden bijgeregeld om het gewenste comfort te bereiken. Bij een centrale verwarming gebeurt dat door de thermostaat te manipuleren. Dat werkt echter niet zo goed voor een verwarmde tafel, omdat het temperatuurbereik van de verwarmingsfolie beperkt is. Onder 38°C geeft geen aangenaam warmtegevoel, terwijl langdurige verwarming boven 45°C de verwarmingsfilm kan beschadigen en te heet kan maken om aan te raken. Je kunt het thermische comfort echter aanpassen in een breed temperatuurbereik door de tafel “aan te kleden” en “uit te kleden”: door textiellagen toe te voegen en te verwijderen en door ze op verschillende manieren te gebruiken.

Je kunt het thermische comfort in een breed temperatuurbereik aanpassen door textiellagen toe te voegen en te verwijderen en door ze op verschillende manieren te gebruiken

Het is niet overdreven om te stellen dat de deken een deel van je kleding wordt. Aan de tafel zitten voelt alsof je een hele grote jurk draagt die van binnenuit wordt verwarmd. Net zoals we ons anders kleden afhankelijk van het weer, door het toevoegen en verwijderen van lagen, kunnen het aantal dekens en hoe ze zijn geplaatst de omgevingsomstandigheden weerspiegelen. Ik heb de tafel getest met één tot vier dekens en met elke extra deken nemen de energie-efficiëntie en het thermisch comfort toe. Op een erg koude dag kun je twee of drie dekens over de tafel draperen. Als je het dan nog steeds koud hebt, kun je extra dekens over je stoel en schouders hangen. Je kan jezelf in een complete tent wikkelen, verwarmd van binnenuit, met alleen je hoofd en armen die naar buiten steken.

Afbeelding: Anita Filippova werkt als stagiaire aan de verwarmde tafel in het kantoor van Low-tech Magazine. Er ligt een extra deken om haar schouders en de stoel. Foto: Marina Kálcheva.

Afbeelding: Anita Filippova werkt als stagiaire aan de verwarmde tafel in het kantoor van Low-tech Magazine. Het is niet overdreven om te stellen dat de deken een deel van je kleding wordt. Foto: Marina Kálcheva.

Naarmate je meer dekens toevoegt, wordt de textiellaag echter steeds zwaarder en kost het meer tijd om erin en eruit te stappen - om je “aan en uit te kleden”. Daarom is een lichtere bedekking te verkiezen als die voldoende comfort biedt. Op een kille lenteavond kunnen een of twee kortere dekens voldoende zijn om het je comfortabel te maken. Ik heb de tafel op die manier getest en ze deed het bijna net zo goed als met een langere deken. Het energieverbruik was iets hoger en het thermische comfort iets lager - ik merkte vooral koude voeten op. Als het echter wat warmer zou zijn, zou ik de voorkeur geven aan deze opstelling omdat het praktischer is om van het bureau op te staan.

Oververhitting kan ook opgelost worden zonder naar de thermostaat te grijpen: til een hoek van het tapijt op met je voet en laat wat warmte ontsnappen, of verwijder een van de dekens. Het zou energiezuiniger zijn om de thermostaat lager te zetten, maar het energieverbruik van een verwarmde tafel is al zo laag dat er ruimte is voor wat gemak. Het comfort van een verwarmde tafel kan verder worden verbeterd door een verwarmde stoel of bank, of door een scherm achter je stoel te plaatsen, aan de ene kant bedekt met warmtefolie en aan de andere kant met isolatie. Dat is iets voor een toekomstige handleiding.

Veiligheid

Hoewel een elektrisch verwarmde tafel veel veiliger is dan een tafel die met vuur wordt verwarmd, brengt ze wel enkele risico’s met zich mee, waaronder brand. Dit kan echter alleen gebeuren als je enkele cruciale regels negeert, die ik hieronder herhaal:

Gebruik nooit een warmtefolie zonder thermostaat.
Zorg ervoor dat je elektrische kabels dik genoeg zijn.
Voeg een zekering toe aan je elektrische systeem.
Bevestig de temperatuursensor goed: hij moet altijd op zijn plaats blijven zitten.
Vermijd dekens en tapijten gemaakt van synthetische vezels, die zeer ontvlambaar zijn. Je verwarmde tafel zal niet in brand vliegen als je de bovenstaande adviezen opvolgt, maar elders in de ruimte kan wel brand ontstaan. Het beste materiaal voor dekens en tapijten is wol, dat geen vlam vat. Katoen is brandbaar, maar niet zo erg als synthetisch materiaal.
Lange dekens zijn energiezuiniger dan kortere dekens. Pas echter op met te lange dekens, want ze kunnen ervoor zorgen dat je struikelt als je in of uit de tafel stapt.

Colofon

Verwarmde tafel: Kris De Decker.

Illustraties: Marie Verdeil.

Foto’s: Marina Kálcheva.

Model: Anita Filippova.

Locatie fotoshoot: AkashaHub Barcelona. Met dank aan Carmen Tanaka.

Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing gaven feedback op de proefversie van dit artikel.

Afbeelding: de verwarmde tafel, aangedreven door een fietsgenerator. Foto: Marina Kálcheva.

Ik heb alle tests uitgevoerd bij een maximale thermostaattemperatuur van 44,5 graden Celsius. Het energieverbruik zal lager zijn als je een lagere temperatuurinstelling gebruikt. Naast het meten van energieverbruik en temperaturen, heb ik ook mijn thermisch comfort geobserveerd. Ik zat aan tafel met leren schoenen, een dikke laag thermische onderkleding van merinowol en daarboven dunne werkkleding. Ik deed computerwerk. Ik voerde tests uit met een isolatie van één tot vier dekens. Het energieverbruik en de prestaties van jouw verwarmde tafel kunnen verschillen van die van mij. Het energieverbruik hangt af van de grootte en het vermogen van de warmtebron (stap 2), de thermostaatinstellingen (stap 4), de warmte-isolerende waarde van de dekens (stap 8) en het tapijt (stap 7), de isolatie van de warmtebron (stap 6) en het tafeloppervlak (stap 1). Naarmate je meer warmte-isolatie toevoegt, zal de thermostaat de verwarmingsbron vaker en langer uitschakelen, wat resulteert in een lager energieverbruik. Hetzelfde gebeurt als je een lagere maximale thermostaatstand instelt. ↩︎
Zonder rekening te houden met de kosten van een tafel of een tapijt - dingen die er waarschijnlijk al zijn - kun je een elektrisch verwarmde tafel voor één persoon maken voor ongeveer 100 euro. Dit zijn de kosten voor mijn tafel: 35 euro voor de verwarmingsfolie (ik kocht 2 meter voor 75 euro en knipte de rol tot ongeveer de helft af), 10 euro voor de thermostaat, 30 euro kurkisolatie en 40 euro voor de tweedehands “dubbele” groene wollen deken die erg groot en dik is. Totaal = 115 euro. Ik heb vier andere goedkope tweedehands dekens gekocht, allemaal in uitstekende staat. Je kunt honderden of zelfs duizenden euro’s uitgeven aan prachtige wollen dekens als je geld te over hebt. De kosten (en de bouwtijd) nemen toe naarmate de tafel groter wordt omdat er meer verwarmingsfolie en isolatie moet worden toegevoegd. ↩︎
Maak niet de fout om de warmtefolie op de vloer te leggen, zodat de energie omhoog naar de tafel wordt gestraald. Stralingswarmtebronnen werken niet door de lucht te verwarmen, maar door energie rechtstreeks naar je lichaam te stralen, waar ze wordt omgezet in warmte. Als de energie naar beneden straalt, zal het je dijen, knieën, onderbenen en voeten bereiken. Als de stralingsenergie daarentegen van onderaf komt, houdt de onderkant van de stoel het grootste deel tegen. Alleen je voeten worden direct blootgesteld, maar die worden alleen verwarmd als je je schoenen uittrekt. Je moet ook de ruimte onder de verwarmingsfolie isoleren en de bovenkant van de koolstof verwarmingsfolie beschermen tegen beschadiging, wat het bouwproces bemoeilijkt. ↩︎
Ingham, Peter, et al. “Wool and carpets-6000 years of innovation, quality and sustainability.” Key Engineering Materials 671 (2016): 490-496. Zie ook: McNeil, Steve. “The thermal properties of wool carpets.” Technical Bulletin, AgResearch, NZ. AgResearch Limited Lincoln Research Centre| e Se||-Corner Springs Road & Gerald Street, Lincoln ita mīta i, mīta i het Private Bag 4749 (2016). ↩︎

Gemeenschappelijke luxe: het openbare badhuis

Thu, 03 Oct 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: Het interieur van een badhuis, gebouwd op een warmwaterbron, Taiwan. Foto uit het begin van de 20ste eeuw. Publiek domein.

Geen stromend water in huis

Voor mensen in industriële samenlevingen zijn er maar weinig activiteiten die meer privacy vragen dan het wassen en verzorgen van het lichaam. We doen het meestal alleen, in onze private badkamer, met de deur op slot. Historisch gezien is dat ongebruikelijk. Baden in het bijzijn van anderen was eerder regel dan uitzondering. Tot in de eerste helft van de twintigste eeuw hadden veel huishoudens, zelfs in de meest geavanceerde industriële samenlevingen, geen stromend water, laat staan een eigen badkamer. ¹

Een badkamer heeft niet alleen een watervoorziening nodig, maar ook een rioolafvoer en een energiebron om het water te verwarmen. Natuurlijk is het mogelijk om thuis een warm bad te nemen zonder deze infrastructuur. Al sinds de Oudheid bouwden de rijken privébaden in hun huizen. Meestal konden ze dat doen omdat minder welgestelde mensen - ofwel bedienden of slaven - hun badkuipen vulden en weer leeg maakten met emmers en brandhout verzamelden om het water te verwarmen.

Voor de meeste mensen was het echter praktischer om hun lichaam naar het water te brengen dan andersom. Voor sommigen betekende dat baden in rivieren, meren en warmwaterbronnen. Voor anderen, vooral in stedelijke omgevingen, betekende dit een bezoek aan het openbare badhuis.

Afbeelding: Badhuis in Aaken, Duitsland. Tekening door Jan Luyken, 1682.

Is baden slecht voor de planeet?

Moderne badgewoontes zijn een schoolvoorbeeld van een onduurzame levensstijl gebaseerd op fossiele brandstoffen. Warm water is de op één na grootste energievreter in veel huishoudens (na ruimteverwarming en/of -koeling), en een groot deel daarvan wordt gebruikt voor baden of douchen. ² De moderne badkamer gebruikt ook veel water en voegt extra energieverbruik toe door ruimteverwarming en afvalwaterzuivering. Het bouwen en renoveren van badkamers kost ook grondstoffen.

Milieuactivisten volgen twee strategieën om deze problemen aan te pakken. De eerste strategie concentreert zich op technologische oplossingen, zoals douchekoppen met een laag waterverbruik, zonneboilers, en warmteterugwinningssystemen voor afvalwater. De tweede strategie richt zich op gedrags- of sociale veranderingen door de moderne normen voor properheid en comfort in vraag te stellen: korter en minder vaak baden of douchen, koude douches nemen of een kattenwasje doen bij de wasbak. ²³

Het is onwaarschijnlijk dat deze strategieën veel resultaat zullen opleveren. Veel technologische oplossingen zijn moeilijk of onmogelijk te installeren in bestaande gebouwen, vooral in steden. Naarmate het aantal verdiepingen toeneemt, heeft een flatgebouw bijvoorbeeld al snel onvoldoende dakruimte om zonnecollectoren voor alle bewoners te installeren. Aan de andere kant zal het promoten van ongemak als opoffering voor duurzaamheid waarschijnlijk geen grote delen van de bevolking aanspreken. ³⁴

Gemeenschappelijk baden maakt het makkelijker om hygiëne los te koppelen van fossiele brandstoffen.

Gemeenschappelijk baden zou een derde strategie kunnen zijn, maar wordt zelden genoemd. Dat is opmerkelijk, want op vlak van duurzaamheid is het moeilijk te overtreffen. De bouw en het gebruik van een badhuis voor 1000 mensen kost veel minder energie dan de bouw en het gebruik van 1000 individuele badkamers. Een openbaar badhuis is ook efficiënter wat betreft grondstoffen, geld en ruimte. ⁵

Net zo belangrijk is dat gemeenschappelijk baden de toepassing van bovengenoemde duurzame technologieën haalbaarder maakt. Dat vermindert het energieverbruik nog verder en maakt het mogelijk om baden los te koppelen van fossiele brandstoffen. Tot slot kan een openbaar badhuis duurzaamheid bevorderen zonder comfort in te leveren. Integendeel, een badhuis voor een gemeenschap bouwen is zoveel efficiënter dat er ruimte ontstaat voor gedeelde luxe en zelfs extravagantie. Dat is wellicht makkelijker te verkopen dan het nemen van een koude douche.

Afbeelding: Een publiek badhuis in Duinkerken, Frankrijk, geopend in 1897.

Baden in rivieren, meren en warmwaterbronnen

De natuur heeft mensen ruim voorzien van badfaciliteiten: beken, rivieren, poelen, meren, watervallen en regenbuien. De mensheid bracht veel tijd door in tropisch Afrika, waar baden geen kunstmatig verwarmd water nodig had voor comfort. Toen we naar koudere klimaten verhuisden, bood de natuur ons een andere oplossing: warmwaterbronnen. Er bestaan vele tienduizenden warmwaterbronnen over de hele planeet - slechts een paar hedendaagse landen hebben ze helemaal niet (waaronder, helaas, België en Nederland). ⁶⁷

Baden in warmwaterbronnen was gebruikelijk in oude beschavingen over de hele wereld. Het is echter een gebruik dat nog verder teruggaat in de tijd. Archeologisch bewijs toont overvloedig aan dat veel prehistorische nederzettingen zich vestigden in de buurt van warmwaterbronnen. ⁶⁸ Het is onmogelijk om staalhard te bewijzen dat mensen die bronnen gebruikten om te baden, maar waarom zouden ze dat niet gedaan hebben, vooral in koude gebieden? ⁹

Genieten van een warm bad is een gewoonte die dateert uit de prehistorie.

De huidige badcultuur is gebaseerd op fossiele brandstoffen, maar als we naar de historische context kijken, is genieten van een warm bad niet noodzakelijk een onduurzaam idee. In het geval van warmwaterbronnen is de volledige infrastructuur - watertoevoer, afvoer en warmtebron - al aanwezig.

Onze voorouders vonden ook het stoom- of zweetbad uit. Dat maakte het mogelijk om in alle seizoenen en klimaten in koud water te kunnen baden. In plaats van water te verwarmen, verwarmt het stoombad mensen zodat ze comfortabel kunnen baden in koud water. De vroegste stoomhutten uit de prehistorie waren niet veel meer dan kleine blokhutten of tentachtige constructies bedekt met wollen dekens of huiden. ¹⁰¹¹¹²¹³

Afbeelding: Badplaats, olie op canvas, Paul Gauguin, 1886.

De geboorte van het badhuis

Kunstmatige badfaciliteiten van baksteen of natuursteen verschenen ongeveer 4.000 jaar geleden. ¹⁴ Het kon gaan om een openluchtbad, een badhuis of een privébadkamer. Veel badhuizen en baden werden bovenop natuurlijke warmwaterbronnen gebouwd, waardoor de natuurlijke omgeving werd aangepast om ze makkelijker, veiliger en aantrekkelijker te maken. ⁶⁸ Mensen begonnen ook water om te leiden naar stedelijke badfaciliteiten met behulp van kanalen, pijpleidingen en aquaducten. Ze begonnen ook baden te bouwen die kunstmatig verwarmd water gebruikten.

De oude Romeinen worden het meest geassocieerd met het openbare badhuis, hoewel ze veel inspiratie haalden bij de oude Grieken. Griekse badhuizen bestonden uit kamers met individuele heupbaden tegen de muren. Rechtop zittend gooiden de baders heet water over zich heen of lieten dit doen door een ondergeschikte. Romeinse baders daarentegen deelden het water in grote badkuipen of baden. Beide gebruikten ook stoombaden. ¹⁵¹⁶¹⁷¹⁸

Op het hoogtepunt van het keizerrijk waren er alleen al in de stad Rome ongeveer 1.000 openbare badhuizen voor een bevolking van ongeveer 1 miljoen mensen - één badhuis per 1.000 mensen. ⁸¹⁹ De meest prominente badhuizen waren de “thermae”, waar tot een paar duizend mensen tegelijk konden baden. Deze faciliteiten, die alleen in de grootste steden voorkwamen, waren rijkelijk versierd met mozaïeken, marmeren vloeren en baden, granieten zuilen en standbeelden. De meeste Romeinse badhuizen waren echter kleinere buurtbaden die “balnea” werden genoemd. ¹⁵

Afbeelding: dwarsdoorsnede van de Thermen van Diocletianus. Een schilderij van de Franse architect Edmond Paulin, 1880. Dit openbare badhuis was het grootste in het keizerrijk, met een capaciteit van meer dan 3000 mensen.

Het pre-industriële badhuis

De geschiedenis van het openbare badhuis gaat verder na de ondergang van het Romeinse Rijk. In het Oosten evolueerde het Romeinse badhuis tot de hammam, die de baden achterwege liet en zich meer concentreerde op zweten als reinigingsmethode. ²⁰²¹ Na een zweetbad gooiden mensen water over zichzelf heen. De hammams, die deden denken aan de kleine Romeinse balnea, verspreidden zich in grote aantallen in alle steden van de islamitische wereld. De Islam vereist het wassen van het lichaam voor het bidden. ²²

In West-Europa raakten veel Romeinse baden in verval. Het openbare badhuis kwam echter weer helemaal terug tijdens de late Middeleeuwen, toen een nieuwe periode van verstedelijking aanbrak. ²³²⁴²⁵ In de 13e, 14e en 15e eeuw hadden veel Europese steden een openbaar badhuis per 2.000 tot 5.000 inwoners. ²⁶ Veel waren stoombaden geïnspireerd op de hammam. Een tweede type badhuis bood houten badkuipen voor een kleine groep mensen. Het middeleeuwse badhuis stond bekend als een “stoof”, wat verwijst naar de oven die het water voor de badkuipen verwarmde of de ruimte vulde met stoom. ²³²⁵

Afbeelding: een voormalig middeleeuws badhuis, gebouwd in 1562, in Múnden, Duitsland. Foto door Axel Hindemith (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Het vrouwenbadhuis, door Albrecht Dürer, 1496.

Afbeelding: Het Rudasbadhuis, Ludwig Rohbock, 1850. Het Rudasbadhuis in Budapest werd gebouwd in 1550 en wordt nog steeds gebruikt.

Noord-Europa en Rusland - nooit veroverd door Romeinse of islamitische rijken - hielden vast aan zweet- en hete luchtbaden. In de Middeleeuwen bestonden er bijvoorbeeld openbare “banyas” in steden in het Grootvorstendom Moskou. ¹² Azië ontwikkelde ook onafhankelijke badculturen. In het laatmiddeleeuwse Japan deelden mensen om economische redenen privébaden met familie, buren en vrienden. Voor deze “coöperatieve baden” van meestal vier tot tien personen bracht elke badgast een portie brandhout mee om het water te verwarmen. Die praktijk evolueerde naar grotere openbare baden - “sento” - die vanaf de vijftiende eeuw een snelle groei doormaakten.²⁷²⁸

Afbeelding: Vrouwen in een stoombad. Houtgravure door Olaf Sörling, 1881.

Afbeelding: Mannen in een Japans badhuis, begin twintigste eeuw. Foto in het publieke domein.

Baden voor het plezier

Milieuactivisten die ijveren voor korter of minder vaak douchen beschouwen baden impliciet als een strikt utilitaire praktijk. Maar tijdens het grootste deel van de geschiedenis gingen mensen niet alleen in bad omwille van hygiënische redenen. Ze bezochten het badhuis ook om te ontspannen, plezier te maken en te socialiseren. In plaats van een snelle aangelegenheid duurde het baden - ongeacht de vorm - vaak uren. ¹⁵²⁸

De oude Grieken zaten samen in individuele badkuipen en voerden gesprekken, waarvoor de akoestiek van de ruimte optimaal geschikt was. ²⁹ In het oude Rome waren openbare baden plaatsen waar mensen bijna dagelijks naartoe gingen om gezien te worden, vrienden te ontmoeten, te ontspannen, te roddelen, te dineren of te sporten en te studeren. De baders maakten gebruik van schoonheidsbehandelingen - ze lieten zich masseren, scheren, kappen en ontharen. Ze vierden feesten en verjaardagen en huldigden buitenlandse gasten. ¹⁵¹⁷¹⁹²⁵³⁰

In plaats van een snelle aangelegenheid duurde het baden - ongeacht de vorm - vaak uren.

Het middeleeuwse Europese badhuis zette deze tradities voort, met minder pracht en praal, maar niet noodzakelijk met minder enthousiasme. Met name middeleeuwse badhuizen met houten badkuipen waren vaak een plek van vermaak waar ook eten, drinken, muziek en verschillende soorten lichamelijke verzorging werden aangeboden. ²³ In Japan werden openbare baden in de 16e eeuw plaatsen om samen te komen en te socialiseren, met grote groepen mensen die aten, dronken en zongen. ²⁷²⁸ Het baden in rivieren, dat tot in de 20e eeuw rond de steden en op het platteland werd voortgezet, was ook deels vermaak waarbij zwemmen een potentieel onderdeel was. ³¹

Tegelijkertijd werd baden als essentieel beschouwd om ziekten te voorkomen en te genezen, volgens de Hippocratische ideeën dat mensen de balans van lichaamsvloeistoffen konden behouden of herstellen door het lichaam bloot te stellen aan koude, warme, vochtige of droge omstandigheden. De inrichting van pre-industriële baden weerspiegelde deze ideeën, met baden en ruimtes van verschillende temperaturen. ¹⁵²¹

Afbeelding: miniatuurtekening in "De Sphaera Mundi", geschreven door Johannes de Sacrobosco, circa 1230.

Schaken in het Széchenyi badhuis in Boedapest, Hongarije, 1973. Foto door Kereki Sándor. Bron: [Fortepan](https://fortepan.hu/hu/).

Gemeenschappelijke luxe

Hoewel deze elementen van plezier, sociale interactie en gezondheid vandaag de dag nog steeds aanwezig zijn in minerale spa’s, is er een cruciaal verschil met vroegere badpraktijken. De huidige spa is veel te duur om een private badkamer te vervangen. Het historische openbare badhuis was daarentegen een egalitaire instelling.

Romeinse openbare baden hadden geen of lage inkomgelden en waren voor iedereen toegankelijk. Er waren geen zones die gereserveerd waren voor hooggeplaatste burgers. In combinatie met de prachtige architectuur en weelderige decoratie van de baden, zorgde dit ervoor dat zelfs de armste mensen van luxe konden proeven. ¹⁵¹⁷¹⁹ Deze gewoonten werden voortgezet in de Europese Middeleeuwen en werden gedeeld door badculturen over de hele wereld. ²³ In Japan bijvoorbeeld hielp het badhuis bij het “langzaam deconstrueren van de bestaande sociale hiërarchie en creëerde het een nieuwe culturele stroom tussen de elite en de gewone mensen.” ²⁸³²

De enige scheiding vond plaats tussen mannen en vrouwen en zelfs dat was verre van universeel in ruimte en tijd. Mannen en vrouwen gingen naar verschillende badhuizen, gebruikten verschillende afdelingen, of deelden dezelfde ruimtes op verschillende tijden van de dag of de week. ¹²¹⁵¹⁷¹⁹²³

Afbeelding: een "sento" in Japan. Foto door [Stuart Gibson](https://stuartgibson.aminus3.com/portfolio/), gepubliceerd met toestemming.

Het energieverbruik van Romeinse badhuizen

Hoe duurzaam was al die gemeenschappelijke luxe? Het meeste onderzoek naar het energieverbruik van badhuizen heeft betrekking op de Romeinse baden. Historici hebben de grote badhuizen uit het Romeinse Rijk soms als verspillend bestempeld, met het argument dat hun wijdverspreide gebruik ontbossing veroorzaakte. ³³³⁴³⁵ De afgelopen jaren hebben archeologisch onderzoek, thermische analyse en warmteoverdrachtstudies echter steeds duidelijker gemaakt dat Romeinse badhuizen, ondanks hun weelde, opmerkelijk energiezuinige gebouwen waren. ³⁶³³

De eerste reden daarvoor was het gebruik van de hypocaustum. Dat verwarmingssysteem bestond uit een of meer ondergrondse vuren die warme lucht onder de vloer en in de holle muren verspreidden (sommige badhuizen hadden ook verwarmde plafonds). Door de grote stralingsoppervlakken konden de ruimtes in het gebouw op een lagere temperatuur worden verwarmd, waardoor energie werd bespaard. Hoewel het water voor de baden periodiek opnieuw werd verwarmd in een geïsoleerde boiler dicht bij de oven, hielp de warmte in de vloeren en de muren om het water voor langere tijd warm te houden. ³⁶³³

Een studie van de Stabische Thermen, een van de oudste overgebleven “thermae”, laat een brandstofverbruik zien van tussen de 5 en 8 kg brandhout per uur, afhankelijk van het seizoen. ³⁶³⁷ Dat komt overeen met een houtvoorraad van iets meer dan 60 bomen (essen) per jaar, een hoeveelheid die wellicht niet tot ontbossing leidde. ³⁶ Het verbruik van brandhout was waarschijnlijk nog lager omdat Romeinse badhuizen ook andere lokaal beschikbare brandstoffen gebruikten, vaak afvalproducten: riet, bijproducten van de oogst (olijfpitten, snoeisel van boomgaarden, kaf) en dierlijk afval (mest en botten). ³³

Veel Romeinse badhuizen werden op zonnige dagen bijna volledig door zonne-energie opgewarmd.

Volgens dezelfde methodologie toont een studie van een later badcomplex - de Forum Thermen in Ostia - aan dat de Romeinen de energie-efficiëntie van hun badhuizen bleven verbeteren. ³⁸³⁹ De Forum Thermen waren drie keer zo groot als de Stabische Thermen - 923m2 tegenover 310m2 verwarmde ruimtes - maar hun berekende jaarlijkse houtverbruik is niet eens twee keer zo hoog: ruwweg 100 bomen per jaar. ³⁸³⁶ Het nieuwere badhuis had dikkere muren (twee meter in plaats van één meter) en veel grotere ramen, waardoor het aandeel zonnestraling toenam. ⁴⁰ Eerder onderzoek heeft aangetoond dat dit badhuis op zonnige dagen bijna uitsluitend door zonne-energie werd verwarmd. ⁴¹

De bovenstaande studies gaan ervan uit dat de Romeinen hun baden 24 uur per dag verwarmden, tenzij er onderhoud nodig was. Romeinse badhuizen werden zeer waarschijnlijk de hele nacht door verwarmd, omdat dat praktischer en energiezuiniger was. Veel baden waren dagelijks geopend en het kon een hele dag duren om ze vanuit koude toestand op te warmen. In latere eeuwen gebruikten middeleeuwse badhuizen en hammams vaak de hitte of de as van de oven om ’s nachts brood en ander voedsel te bakken. ⁴² Hammams en middeleeuwse badhuizen waren minder energie-efficiënt dan Romeinse baden. Hammams hadden verwarmde vloeren maar geen verwarmde muren en weinig ramen, terwijl middeleeuwse badhuizen vaak geen van beide hadden.

Afbeelding: De grote ramen van de Forum Thermen. Foto: [Jan Theo Bakker](https://www.ostia-antica.org/regio1/12/12-6.htm).

Afbeelding: de hypocaustum van de Grote Thermen in Dion. Foto door Carole Raddato (CC BY-SA 2.0).

Afbeelding: historische reconstructie van de Romeinse baden in Weißenburg, Duitsland. Bron: [CyArk](https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:Cyark_Weissenburg_Reconstruction.jpg#filelinks). CC BY-SA 3.0

Het Romeinse badhuis versus de private douche

Hoe verhoudt het energieverbruik van het Romeinse badhuis zich tot dat van de moderne douche? Academisch onderzoek geeft geen antwoord, maar een snelle rekensom laat zien dat het Romeinse baden, dat uren duurde, energiezuiniger was dan de hedendaagse privédouche, die gemiddeld 9 minuten duurt. Het dagelijkse energieverbruik van de Forum Thermen komt overeen met het dagelijkse energieverbruik van 557 douches. ⁴³ Hoewel we niet weten hoeveel mensen de Forum Thermen dagelijks bezochten, overtroffen ze dat aantal waarschijnlijk: het badhuis kon tot 500 baders tegelijk herbergen. ⁴⁴

Het Romeinse baden, dat uren duurde, was energiezuiniger dan de hedendaagse privédouche, die gemiddeld 9 minuten duurt.

Bovendien heeft in de bovenstaande berekening het energieverbruik voor de douche alleen betrekking op waterverwarming, terwijl het brandstofverbruik voor de openbare baden ook - en voornamelijk - ruimteverwarming omvat. ³⁶ Als we er bijvoorbeeld van uitgaan dat het water in de baden van de Stabische baden slechts één keer per dag werd ververst, was de verwarming van het water goed voor minder dan 10% van het totale energieverbruik, wat overeenkomt met het energieverbruik van slechts 52 douches. Het lage energieverbruik voor waterverwarming wordt deels verklaard door de uitstekende thermische isolatie van de verwarmde vloeren en muren, waardoor ruimte- en waterverwarming niet van elkaar kunnen worden gescheiden. Maar het komt ook doordat de Romeinen het water deelden in gemeenschappelijke baden, terwijl elke douche vers verwarmd water vereist.

Het Romeinse badhuis steekt ook gunstig af bij de typische sauna, waarvoor het brandstofverbruik schommelt tussen 5 en 15 kg brandhout per sessie. ⁴⁵ Slechts zestien van zulke saunasessies vereisen evenveel brandstof als de Stabische baden dagelijks verbruikten. De sauna heeft geen verwarmde vloer en wanden. Bovendien werd hij historisch vaak gedeeltelijk ondergronds gebouwd om brandstof te besparen, maar tegenwoordig is het meestal een slecht geïsoleerd gebouw dat in een koud klimaat staat.

Afbeelding: Badsandelen voor vrouwen, Saoedi-Arabië. De verwarmde vloeren van de hammam waren te heet om met blote voeten te betreden. Bron: [Wereldmuseum](https://collectie.wereldmuseum.nl/) (CC BY-SA 4.0).

De openbare badhuizen van de Industriële Revolutie

Sinds de Romeinse tijd en de late middeleeuwen zijn badgewoonten behoorlijk veranderd, vooral in het grootste deel van de westerse wereld. Weinigen van ons zullen de tijd of zelfs de behoefte hebben om dagelijks meerdere uren in een badhuis door te brengen. Sommigen zullen zich ook ongemakkelijk voelen om in het openbaar te baden. ³⁰ Een badhuis kan echter ook een vorm aannemen die meer in overeenstemming is met moderne badgewoonten. Dat demonstreert het openbare badhuis van de industriële revolutie.

In de negentiende en vroege twintigste eeuw ontvingen steden grote aantallen immigranten die in fabrieken kwamen werken. De meeste van deze mensen werden gehuisvest in overvolle gebouwen zonder stromend water, wat leidde tot onhygiënische omstandigheden. ⁴⁶ Regelmatige epidemieën en nieuwe medische inzichten leidden tot een “evangelie van reinheid” dat resulteerde in een nieuwe golf van openbare badhuizen in de hele Westerse wereld. Velen daarvan verdwenen pas tussen de jaren 1950 en 1980.

De beweging voor openbare hygiëne begon in Engeland en bereikte daar een hoogtepunt in de jaren 1840. Tegen 1896 onderhielden meer dan 200 gemeenten in Groot-Brittannië openbare baden. Het Engelse badhuis imiteerde de pracht en praal van de Romeinse baden in zijn architectuur en decoratie: het was “groot, mooi en kostbaar”. ⁴⁶ Het kopieerde echter niet de oude badgewoonten. Er werden nu verschillende delen van het badhuis gereserveerd voor verschillende sociale klassen. Bovendien maakten de gedeelde baden nog steeds sociale interactie mogelijk, maar werden de badkuipen nu in individuele compartimenten geplaatst. Ten slotte stelde het moderne badhuis maximale tijdslimieten in voor het gebruik van het gemeenschappelijke bad en de individuele badkuipen. ⁴⁶⁴⁷⁴⁸

Afbeelding: Nechelles openbaar badhuis in Birmingham, Engeland, 1910. Foto door Oosoom (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het gerenoveerde interieur van het Amalienbad in Wenen, Oostenrijk, gebouwd in 1926. Het was één van de grootste badhuizen van Europa in die tijd, met een capaciteit voor 1.300 mensen. Het originele dak kon geopend worden bij goed weer. Foto door Schwimmschule Steiner (CC BY-SA 4.0).

Het douchebadhuis

Duitsland, dat als eerste de Britten volgde op het continent, bouwde ook monumentale badhuizen. ⁴⁹ In de jaren 1880 betoogde de Berlijnse arts Oscar Lasser echter dat de grote baden te duur waren om in de benodigde aantallen te bouwen. Hij stelde de introductie voor van kleinere badhuizen met alleen maar douches in individuele compartimenten. Tot dan toe was de douche alleen verbonden aan een badkuip of werd hij gebruikt in kazernes en gevangenissen, waar soldaten en gevangenen met koud water werden gedoucht. ⁴⁸⁴⁶²⁵

Badhuizen met alleen maar douches weren het dominante type in het grootste deel van West-Europa en ook in Noord-Amerika, waar de sanitaire hervormingsbeweging pas in de jaren 1890 op gang kwam. ⁵⁰⁵¹ Het douchebadhuis ruimde de laatste overblijfselen van de oude badcultuur uit de weg door de gemeenschappelijke baden achterwege te laten en over te schakelen op een meer praktische architectuur. Het openbare badhuis uit de Industriële Revolutie was de “antithese van het pre-industriële badhuis”. ⁴⁷ Hoewel baders nog steeds gebruik maakten van een gemeenschappelijke infrastructuur, was er geen ruimte meer voor plezier, sociale interactie, openbare naaktheid en het vermengen van sociale klassen.

Het openbare badhuis uit de Industriële Revolutie was de antithese van het pre-industriële badhuis

Terwijl de hogere sociale klassen geleidelijk toegang kregen tot hun eigen watervoorziening en badkamers, werd het openbare bad steeds meer geassocieerd met armoede. Hoewel douchebadhuizen geen aparte afdelingen hadden voor verschillende sociale klassen, werden ze voornamelijk gebouwd in buurten met lage inkomens en waren ze alleen bedoeld voor de armen. Badgasten werden naar hun douchecel geleid door een begeleider, die de kraan opendraaide, de watertemperatuur bepaalde en een tijdsklok startte. Mensen hadden maximaal 20 minuten om zich uit te kleden, te douchen en weer aan te kleden. ⁴⁶⁴⁷ “De armen moesten schoon zijn maar er niet te veel van genieten.” ⁴⁶

Afbeelding: de laatste badmeester van een badhuis in Haarlem, Nederland, 1984. Foto in het publieke domein.

Individuele bad- en douchekamers uitgerust met tijdsklokken in Amsterdamse badhuizen, 1985. Bron: [Stadsarchief Amsterdam](https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/ca27031b-8e92-023a-eb42-461dc0cf6fd2/media/728f468c-3dca-91e3-0eb9-6dca39ea8130?mode=detail&view=horizontal&q=badhuis&rows=1&page=24).

Afbeelding: Douchecabines in een gemeentelijk badhuis in Amsterdam. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Afbeeding: Het ketelhuis van een gemeentelijk badhuis in Amsterdam, 1985. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Zullen we het openbare badhuis terugbrengen?

In Europa en Noord-Amerika verdween het openbare badhuis toen iedereen zijn eigen badkamer kreeg - hoewel we nog steeds samen baden in sportcentra en gemeenschappelijke badkamers blijven gebruiken in hostels of op campings. Het openbare badhuis overleeft elders, maar is bijna overal in verval. Bijvoorbeeld, Caïro had slechts acht hammams in 2000, vergeleken met meer dan zeventig aan het begin van de 19e eeuw. ⁵²⁵³ In 1968 telde Tokio 2.687 openbare badhuizen. In 2022 waren er nog maar 462 over. ⁵⁴⁵⁵

Historisch gezien werd het badhuis geboren uit de behoefte aan efficiëntie: baden kostte te veel middelen om individueel te organiseren. Dat is niet langer het geval dankzij de opmars van centrale infrastructuren - fossiele brandstoffen, elektriciteit, watervoorziening, riolering. Maar in de context van de huidige energiecrisis is de efficiëntie van het openbare badhuis opnieuw relevant geworden. Het is een oplossing die het energieverbruik relatief snel kan verminderen zonder dat er nieuwe technologieën nodig zijn of comfort moet worden opgeofferd. Veerkracht is een ander argument voor het badhuis. ⁵⁶

Afbeelding: Gemeentelijk badhuis op het Javaplein in Amsterdam. Foto: Stadsarchief Amsterdam.

Afbeelding: een voormalig badhuis in Flensburg, Duitsland. Foto: VollwertBIT (CC BY-SA 2.5).

Welk type openbaar badhuis willen we?

De metamorfose van het openbare bad in de 19e en 20e eeuw, die ook gevolgen had voor openbare baden buiten de westerse wereld, vormt een uitdaging voor iedereen die publiek baden nieuw leven wil inblazen met het oog op duurzaamheid. Welk type badhuis willen we? Natuurlijk zijn het Romeinse bad en het douchebadhuis uitersten en zijn er vele tussenvormen denkbaar. Toch zal elke ontwerper van een toekomstig badhuis beslissingen moeten nemen die waarschijnlijk controversieel zullen zijn.

Je zou bijvoorbeeld kunnen beargumenteren dat het douchebadhuis niet alleen past bij moderne badpraktijken, maar ook een maximale efficiëntie biedt. Dat is vooral waar als de overheid, in plaats van de badgast, de duur van de douche en de temperatuur van het water regelt. Op die manier zou het openbare badhuis een technologie kunnen worden om zuinigheid af te dwingen bij de hele bevolking. Maar op zijn zachtst gezegd is het onwaarschijnlijk dat zo’n aanpak enthousiasme zal opwekken voor een heropleving van het openbare badhuis. Het douchebadhuis bevordert evenmin de sociale interactie. ⁵⁷

Elke ontwerper van een toekomstig badhuis zal beslissingen moeten nemen die waarschijnlijk controversieel zijn.

Pleiten voor de terugkeer van het pre-industriële openbare badhuis, waarin sociale interactie en gemeenschappelijke luxe centraal staan, is misschien succesvoller om mensen weg te lokken van hun privébadkamers, maar het kent ook obstakels. Het openbare badhuis stuit al 2000 jaar op weerstand, meestal vanwege tegenstrijdige opvattingen over gezondheid en moraal. ⁵⁸ Bijvoorbeeld, zorgen over losbandigheid en prostitutie - echte en ingebeelde - lopen door de geschiedenis van het badhuis in alle culturen. ⁵⁹ Het scheiden van mannen en vrouwen pakt die zorgen niet volledig aan.

Afbeelding: Scène uit een badhuis, circa 1470, geschilderd door de Meester van Anthony of Burgundy (Berlin Staatsbibliothek, Ms. Dep. Breslau 2, vol. 2, fol. 244).

Elk pleidooi om openbare badhuizen nieuw leven in te blazen zal ook te maken krijgen met de angst voor besmettelijke ziekten. Een “lockdown” van de samenleving, zoals veel regeringen toepasten tijdens de pandemie van het coronavirus in 2020 en 2021, is bijvoorbeeld onverenigbaar met openbare badhuizen. Zo’n maatregel werkt alleen als iedereen een eigen badkamer heeft. ⁶⁰ Het verband tussen gemeenschappelijk baden en gezondheid is complex. De wetenschap heeft veel van de gezondheidsvoordelen van koude, warme en stoombaden bevestigd en heeft ook het belang van sociale interactie aangetoond. Mensen samenbrengen brengt echter ook altijd gezondheidsrisico’s met zich mee.

Hoe bouw je een low-tech badhuis?

Er is nog een verschil tussen badhuizen die voor en na de Industriële Revolutie werden gebouwd: preïndustriële baden werkten op hernieuwbare brandstoffen, terwijl industriële baden op fossiele brandstoffen werkten. Veel moderne badhuizen hadden een eigen kolencentrale die de ruimte en het water verwarmde en elektriciteit leverde voor de verlichting. Op fossiele brandstoffen werkende badhuizen zijn energie-efficiënter dan op fossiele brandstoffen werkende privébadkamers, maar het kan uiteraard nog beter.

Een groot badhuis dat wordt verwarmd door een hypocaustum en grote ramen is nog steeds moeilijk te verslaan als koolstofneutrale technologie, tenminste op basis van duurzame houtproductie. ⁶¹⁶² De verbranding van biomassa zorgt echter voor luchtvervuiling, terwijl we een badhuis ook zouden kunnen verwarmen met hernieuwbare energiebronnen die dat probleem niet hebben. De meest voor de hand liggende oplossing voor ruimte- en waterverwarming zijn vlakke plaat zonnecollectoren waarin de zon het water verwarmt. Windmolens die warmte opwekken zijn een low-tech alternatief voor thermische zonnecollectoren in minder zonnige klimaten. ⁶³ Andere potentiële warmtebronnen zijn geothermische energie en afvalwarmte van fabrieken.

Op fossiele brandstoffen werkende badhuizen zijn energie-efficiënter dan op fossiele brandstoffen werkende privébadkamers, maar het kan uiteraard nog beter.

Het grootste nadeel van een badhuis op zonne- of windenergie is de afhankelijkheid van gunstige weersomstandigheden. Om dat te compenseren kan zonne- of windenergie worden gecombineerd met thermische energieopslag, zoals geïsoleerde watertanks. Warmte opslaan in een thermische massa voor langere periodes is veel goedkoper en duurzamer dan elektriciteit opslaan in chemische batterijen. Het vereist echter ruimte die alleen gemeenschappelijk baden kan bieden. Stoombaden en sauna’s zijn moeilijker los te koppelen van biomassaverbranding, maar er bestaan enkele innovatieve voorbeelden. ⁶⁴

Door badfaciliteiten te clusteren in een gedeelde infrastructuur ontstaat er ook voldoende ruimte om een badhuis te voorzien van uitgebreide warmte-isolatie (een doorslaggevende factor in energieverbruik) en te zorgen voor een autonome watervoorziening (bijvoorbeeld door regenwater op te vangen en op te slaan) en de lokale behandeling van afvalwater (bijvoorbeeld door fytoremediatie met behulp van planten).

Architecten hebben een aantal van deze ideeën toegepast in landen waar openbare baden nog steeds worden gebruikt. In een bergdorp in China bijvoorbeeld is een gemeenschappelijk badhuis voor 5.000 mensen grotendeels onafhankelijk van centrale infrastructuurnetwerken. Het water wordt opgepompt uit een bron en verwarmd met zonnecollectoren. Het afvalwater van de douches en toiletten wordt gefilterd in bassins gevuld met bamboeplanten. ⁶⁵.

Afbeelding: dit badhuis in China heeft 24 douches en bedient een gemeenschap van 5.000 mensen. Het recycleert het afvalwater met bamboeplanten. Bron: BAO Architects.

Een openbaar badhuis past echter ook in de hoogtechnologische visie van een gecentraliseerde energie-infrastructuur op basis van PV-panelen en windturbines die elektriciteit leveren. In een dergelijke configuratie zouden openbare badhuizen een overschot aan elektriciteit kunnen absorberen tijdens dagen met veel zon of wind. In plaats van de elektriciteit van overtollige zonne- en windenergie te vernietigen, zouden we die kunnen gebruiken om elektrische warmtepompen aan te drijven en de warmte op te slaan in de thermische massa van openbare badhuizen. ⁶⁶ Hoewel deze aanpak minder efficiënt is dan badhuizen die zonder elektriciteit werken, is het nog altijd beter dan een scenario waarin een gecentraliseerd hernieuwbaar elektriciteitsnet energie levert aan een veel groter aantal privébadkamers.

Kris De Decker

Veel dank aan Jonas Görgen en Elizabeth Shove voor hun feedback op een eerdere versie van dit artikel.

Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing hebben bijgedragen aan de selectie van afbeeldingen.

De aanleg van waterleiding- en rioolnetwerken nam veel tijd in beslag, vooral in oudere Europese steden. Vóór 1900 hadden alleen de duurste Parijse flats een badkamer. ²⁶ In de rijkste Britse huishoudens verschenen in de jaren 1860 privé-baden. Toch duurde het nog tot de jaren 1950 voordat arbeiderswoningen routinematig van warm en koud stromend water werden voorzien. ³ In de nieuwere steden van de VS was het gemakkelijker om een infrastructuur voor watervoorziening en riolering aan te leggen. Vanaf de jaren 1870 overtrof het Amerikaanse sanitair dat van elk ander land. Meer dan de helft van alle Amerikaanse huizen had een complete badkamer in 1940. Ter vergelijking: in heel Frankrijk had in 1954 slechts één huis of appartement op tien een douche of bad. ²⁰ ↩︎
De neveldouche: duurzame decadentie?, Kris De Decker, Low-tech Magazine, 2019. https://qelnixcor.cloud/nl/2019/10/mist-showers-sustainable-decadence/ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Pickerill, Jenny. “Cold comfort? Reconceiving the practices of bathing in British self-build eco-homes.” Annals of the Association of American Geographers 105.5 (2015): 1061-1077. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00045608.2015.1060880 ↩︎ ↩︎ ↩︎
De trend gaat in de richting van meer en langere douches ² en meer, grotere en luxere privébadkamers. Zo heeft meer dan een derde van de nieuwe eengezinswoningen in de VS drie of meer badkamers in 2021, vergeleken met “slechts” een kwart in 2005. Bron: Number of Bathrooms in New Homes in 2021, Jesse Wade, National Association Of Home Builders, November 2022. https://eyeonhousing.org/2022/11/number-of-bathrooms-in-new-homes-in-2021/ ↩︎
Hoeveel water publieke badhuizen kunnen besparen, hangt af van hoe mensen precies baden. Gedeelde baden en badkuipen zorgen voor waterbesparing, maar individuele douches en badkuipen niet, zelfs niet als ze in een gemeenschappelijke ruimte staan. ↩︎
Erfurt, Patricia. “Hot springs throughout history. The Geoheritage of hot springs.” Cham: Springer International Publishing, 2021. 119-182. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Tamburello, Giancarlo, et al. “Global thermal spring distribution and relationship to endogenous and exogenous factors.” Nature Communications 13.1 (2022): 6378. ↩︎
Cataldi, Raffaele, Susan F. Hodgson, and John W. Lund. Stories from a heated earth: our geothermal heritage. No. 19. Nicholson, 1999. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zelfs sommige dieren, zoals sneeuwapen en capibara’s, baden graag in warmwaterbronnen. Zie, bijvoorbeeld: Matsuzawa, Tetsuro. “Hot-spring bathing of wild monkeys in Shiga-Heights: origin and propagation of a cultural behavior.” Primates 59.3 (2018): 209-213. https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s10329-018-0661-z.pdf. ↩︎
Sonntag, C. F. “The History of Baths and Bathing in Britain before the Norman Conquest.” Proceedings of the Royal Society of Medicine 13.sect_hist_med (1920): 25-46. ↩︎ ↩︎
Aaland, Mikkel. “Sweat: The illustrated history and description of the Finnish sauna, Russian bania, Islamic hammam, Japanese mushi-buro, Mexican temescal and American Indian & Eskimo sweat lodge.” (1978). ↩︎
Pollock, Ethan. Without the banya we would perish: a history of the Russian bathhouse. Oxford University Press, USA, 2019. ↩︎ ↩︎ ↩︎
De eerste schriftelijke verwijzing naar het stoombad dateert uit de vijfde eeuw voor Christus, toen de Griekse historicus Herodotus het Scythische zweetbad ten noorden van de Zwarte Zee vergeleek met het Griekse stoombad van zijn tijd. Het is echter zeer waarschijnlijk dat de oorsprong teruggaat tot de prehistorie. Het is niet verrassend dat het stoombad en het heteluchtbad zich aanvankelijk verspreidden in regio’s met koude en lange winters: Noordwest-Europa, Rusland, Alaska en Canada. Het werd ook gebruikt door inheemse Amerikanen en verspreidde zich ook naar Midden- en Zuid-Amerika. ¹⁰ ↩︎
Een van de vroegste archeologische vermeldingen van door mensen gemaakte badfaciliteiten dateert van rond 2300 voor Christus in wat nu Pakistan is. De inwoners van Mohenjo-daro, de vermoedelijke hoofdstad van de Indus-beschaving, bouwden putten en drainagesystemen die privébadkamers in de meeste woongebouwen mogelijk maakten, evenals een groot, gemeenschappelijk bad. De privébadkamers hadden een ondiep platform van 1m2 waar mensen emmers water over zich heen gooiden. Het “Grote Bad” was een bakstenen bassin met treden aan weerszijden en een capaciteit voor 160 m3 water. Omdat de stad in een heet woestijnklimaat lag, was het niet nodig om het water te verwarmen. Bronnen: Graeber, David, and David Wengrow. The dawn of everything: A new history of humanity. Penguin UK, 2021 + Jansen, Michael. “Mohenjo-Daro, Indus Valley civilization: water supply and water use in one of the largest Bronze Age cities of the third millennium BC.” Geo: A new world of knowledge (2011). https://openarchive.icomos.org/id/eprint/1541/1/110601geo_06_2011_indian_edition_email.pdf ↩︎
Maréchal, Sadi. Public baths and bathing habits in Late Antiquity: a study of the archaeological and historical evidence from Roman Italy, North Africa and Palestine between AD 285 and AD 700. Diss. Ghent University, 2016. https://biblio.ugent.be/publication/7235534/file/7235545.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Fagan, Garrett G. “The genesis of the Roman public bath: recent approaches and future directions.” American Journal of Archaeology 105.3 (2001): 403-426. ↩︎
Kosso, Cynthia, and Anne Scott, eds. The nature and function of water, baths, bathing, and hygiene from antiquity through the Renaissance. Vol. 11. Brill, 2009. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zowel de Grieken als de Romeinen gebruikten ook koude baden in combinatie met sportfaciliteiten. Hier was de handeling van het wassen secundair. ¹⁵¹⁹ ↩︎
Hoagland, Alison K. The bathroom: a social history of cleanliness and the body. Bloomsbury Publishing USA, 2018. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ashenburg, Katherine. The dirt on clean: An unsanitized history. Vintage Canada, 2010. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Fournier, Caroline. Les bains d’al-Andalus: VIIIe-XVe siècle. Presses universitaires de Rennes, 2018. https://books.openedition.org/pur/44617#anchor-resume ↩︎ ↩︎ ↩︎
Sibley, Magda, Camilla Pezzica, and Chris Tweed. “Eco-hammam: the complexity of accelerating the ecological transition of a key social heritage sector in Morocco.” Sustainability 13.17 (2021): 9935 ↩︎
Coomans, Janna. “Janna Coomans - The Medieval Bathhouse (MA Thesis - 2013).” The Medieval Bathhouse: Bathing Culture in the Late Medieval Low Countries (2013): n. pag. Print. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Wurtzel, Ellen. “Passionate Encounters, Public Healing: Medieval Urban Bathhouses in Northern France.” French Historical Studies 46.3 (2023): 331-360. https://read.dukeupress.edu/french-historical-studies/article/46/3/331/381254/Passionate-Encounters-Public-HealingMedieval-Urban ↩︎ ↩︎
Büchner, Robert. Im städtischen Bad vor 500 Jahren: Badhaus, bader und Badegäste im alten Tirol. Böhlau, 2014. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Het Parijs van de dertiende eeuw, met 200.000 inwoners, telde ongeveer 30 openbare badhuizen ²³²⁴, terwijl het Londen van de 14e eeuw, met 80.000 inwoners, minstens 18 openbare badhuizen had. ²⁰ In de late 14e eeuwse Lage Landen hadden Brugge (30.000 inwoners) en Gent (40.000 inwoners) elk ongeveer twintig openbare badhuizen, terwijl kleinere steden zoals Maastricht en Leuven (15.000 inwoners) er ongeveer vijf hadden. Wenen (Oostenrijk) telde 29 badhuizen in de vijftiende eeuw. ²³ Middeleeuwse badhuizen, zoals hammams, waren kleiner dan Romeinse baden. Middeleeuwse badhuizen gevonden in Duitsland en de Lage Landen hadden een grondoppervlak van tussen de 100 en 200 vierkante meter. ²³ Het typische Romeinse stadsbad had een oppervlakte van ongeveer 500 m2. ¹⁵ ↩︎ ↩︎
Butler, Lee. “Washing Off the Dust”: Baths and Bathing in Late Medieval Japan." Monumenta Nipponica 60.1 (2005): 1-41. https://web.archive.org/web/20190818120651id_/http://muse.jhu.edu:80/article/182356/pdf ↩︎ ↩︎
Merry, Adam M., “More Than a Bath: An Examination of Japanese Bathing Culture” (2013). CMC Senior Theses. Paper 665. http://scholarship.claremont.edu/cmc_theses/665 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Gill, A. A. ““Chattering” in the Baths: The Urban Greek Bathing Establishment and Social Discourse in Classical Antiquity.” (2011). https://tobias-lib.ub.uni-tuebingen.de/xmlui/bitstream/handle/10900/61481/CD27_Gill_CAA2008.pdf?sequence=2&isAllowed=y ↩︎
Górnicka, Barbara. Nakedness, shame, and embarrassment: A long-term sociological perspective. Vol. 12. Springer, 2016. ↩︎ ↩︎
A Cultural History of Parson’s Pleasure, George Townsend, PhD, Birkbeck, University of London, 2022, ongepubliceerd. Zie ook: Dive in! A history of river swimming in Oxford. Museum of Oxford, expo 2023. https://moxdigiexhibits.omeka.net/exhibits/show/dive-in#:~:text=Dive%20In!-,A%20history%20of%20river%20swimming%20in%20Oxford,places%20for%20bathing%20and%20swimming. ↩︎
Het egalitaire karakter van het openbare bad werd versterkt door het feit dat mensen gedeeltelijk of volledig naakt waren. “Men ontdeed zich niet alleen van zijn kleren, maar ook van zijn sociale rang en materiële rijkdom, die grotendeels onzichtbaar werden”, concludeert een historicus van het Japanse openbare bad. ²⁸ “Het ware collectief is een naakt collectief”, merkt een ander op, verwijzend naar de Russische banya. Bron: Gearsimova, A. “My Banya, Your Banya: From Reality to Myth.” (2016). ↩︎
Mietz, Michael. “The fuel economy of public bathhouses in the Roman Empire.” Master’s thesis, Ghent University, Faculty of Arts and Philosophy, Campus Boekentoren, Blandijnberg 2 (2016): 9000. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/303/996/RUG01-002303996_2016_0001_AC.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Wilson, A (2012) Raw materials and energy, in “The cambridge companion to the roman economy, scheidel 2012. ↩︎
Ancient deforestation revisited, Journal of the history of biology, 44 (1), 43-57. https://www.researchgate.net/profile/J-Donald-Hughes/publication/45407393_Ancient_Deforestation_Revisited/links/08ce17d911d2244431641d70/Ancient-Deforestation-Revisited.pdf ↩︎
Miliaresis, Ismini. “Heating the Stabian Baths at Pompeii.” Curious (2021): 83. https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/58973/1/external_content.pdf#page=91 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
De studie gaat ervan uit dat de baden 24 uur per dag werden verwarmd en alleen werden stilgelegd voor onderhoud. De brandstof die gebruikt wordt om het bad op te warmen (berekend op 35 kg in het geval van de Stabische Baden) wordt slechts één keer opgeteld bij het totale jaarlijkse energieverbruik. De resultaten zijn ook gebaseerd op de aanname dat het water van de baden één keer per dag werd ververst (en dus één keer per dag moest worden opgewarmd vanuit koude toestand). ↩︎
Veal, Robyn, and Victoria Leitch. Fuel and Fire in the Ancient Roman World: Towards an integrated economic understanding. McDonald Institute for Archaeological Research, 2019. https://www.repository.cam.ac.uk/bitstreams/c349fc20-11d0-4ad4-a2e9-55dccca9f2df/download ↩︎ ↩︎
Miliaresis, Ismini Alexandra. Heating and Fuel Consumption in the Terme del Foro at Ostia. Diss. University of Virginia, 2013. https://libraetd.lib.virginia.edu/public_view/5d86p0445 ↩︎
Of de (kleine) ramen in de Stabische baden glas of luiken hadden, is niet helemaal duidelijk. Het onderzoek concludeert dat het energieverbruik redelijk vergelijkbaar is met als zonder glas. De baden in de Forum Thermen, met ramen die enkele meters hoog zijn, zouden echter bijna 1,5 keer zoveel hout nodig hebben gehad om de ruimtes met ramen zonder beglazing in de maand mei te verwarmen, en meer dan twee keer zoveel in de koudste maand. ↩︎
Ring, James W. “Windows, baths, and solar energy in the Roman empire.” American Journal of Archaeology 100.4 (1996): 717-724. ↩︎
Dit kan ook van toepassing zijn geweest op Romeinse badhuizen, maar ik kon er geen enkele verwijzing naar vinden. Voor hammams, zie bijvoorbeeld: Sibley, Magda, and Martin Sibley. “Hybrid transitions: combining biomass and solar energy for water heating in public bathhouses.” Energy Procedia 83 (2015): 525-532. ↩︎ ↩︎
Een brandstofverbruik van 7,5 tot 12 kg/uur is gemiddeld 9,75 kg/uur, wat overeenkomt met 234 kg brandhout per dag. Een kg hout bevat ruwweg 5 kWh thermische energie, wat het dagelijkse brandstofverbruik van de Forum Thermen op 1.170 kWh brengt. Een douche van 8,9 minuten (het gemiddelde in Nederland) kost 2,1 kWh thermische energie. ² Conclusie: het dagelijkse energieverbruik van de Forum Thermen is gelijk aan dat van 557 douches. Het dagelijkse brandstofverbruik van de kleinere en minder energie-efficiënte Stabian baden komt overeen met het energieverbruik van 378 douches. ↩︎
Brünenberg–Jens-Arne, Monika Trümper–Clemens, et al. “Stabian Baths in Pompeii. New Research on the Development of Ancient Bathing Culture.” (2019). https://www.academia.edu/download/67567783/Truemper_et_al._Stabian_Baths_RM_2019.pdf ↩︎
Het energieverbruik van een sauna is variabeler dan het energieverbruik van een douche en ik kon geen betrouwbaar academisch onderzoek vinden. De gegevens die ik gebruik zijn een ruwe schatting gebaseerd op cijfers die ik vond op internetfora en websites. Merk ook op dat het klimaat een deel van het verschil in energie-efficiëntie verklaart: de sauna bevindt zich vaak in een koud klimaat, terwijl de meeste Romeinse baden rond de Middellandse Zee stonden. ↩︎
Williams, Marilyn T. Washing” the great unwashed": public baths in urban America, 1840-1920. Ohio State University Press, 1991. https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/6282/1/Washing_the_Great_Unwashed.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Dillon, Jennifer Reed. Modernity, sanitation and the public bath: Berlin, 1896–1933, as archetype. Duke University, 2007. https://dukespace.lib.duke.edu/bitstreams/33e2fe84-16ec-4044-91d6-75d5c87d37e3/download ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ladd, Brian K. “Public baths and civic improvement in nineteenth-century German cities.” Journal of urban history 14.3 (1988): 372-393. ↩︎ ↩︎
Het badhuis van Stuttgart had bijvoorbeeld twee grote zwembaden, 300 kleedhokjes, 102 badkuipen, twee Russisch-Romeinse baden, twee koudwaterbaden, een zonnebad en een bad voor honden. Tegen het einde van de eeuw had bijna elke Duitse stad minstens één monumentaal badhuis gebouwd, waar vaak ook een restaurant en een kapperszaak bij hoorden. ²⁵⁴⁶ ↩︎
New York City bouwde 25 monumentale badhuizen en Boston had zwembaden en gymnastiekzalen. Andere Amerikaanse steden bouwden echter uitsluitend douchebadhuizen voor de arme klassen. Tegen 1920 had Chicago bijvoorbeeld meer dan twintig badhuizen met douches gebouwd, verspreid over de arme wijken en de arbeidersklasse. ⁴⁶ ↩︎
Duitsland en Oostenrijk bouwden badhuizen met douches in arme buurten, maar bleven ook uitgebreide en dure faciliteiten bouwen voor de hogere sociale klassen, die vaak wel een watervoorziening hadden maar nog steeds geen badkamer. ⁴⁶ ↩︎
Talmisānī, Mayy, and Eve Gandossi. The last hammams of Cairo: a disappearing bathhouse culture. American Univ in Cairo Press, 2009. ↩︎
Damascus had 40 hammams in de jaren 1940 en slechts 13 in 2004. Bron: Sibley, Magda. “The Historic hammāms of Damascus and Fez: lessons of sustainability and future developments.” The 23rd conference on passive and low energy architecture (PLEA). 2006. https://www.academia.edu/download/52232181/The_Historic_Hammms_of_Damascus_and_Fez_20170321-32624-5s2lbk.pdf Marokko is een uitzondering. Afhankelijk van de bron wordt het aantal nog werkende hammams in het land geschat op 6.000 tot 10.000 die vaak nog de traditionele verwarmingssystemen gebruiken. ⁴² ↩︎
“Tokyo starts effort to revive public bathhouses”, Julian Ryall Tokyo, October 1, 2022. https://www.dw.com/en/japan-launches-campaign-to-revive-fading-public-bathhouses/a-63282747#:~:text=In%20an%20effort%20to%20protect,pop%20into%20their%20local%20bathhouse. ↩︎
“Public baths fade from Tokyo, with nearly half gone over 15 years”, Natsumi Nakai, October 10, 2023. https://www.asahi.com/ajw/articles/15025294#:~:text=Public%20bathhouses%20are%20swiftly%20disappearing,to%20the%20Tokyo%20metropolitan%20government. ↩︎
“Fuel Crisis Forces Syrians to Use Public Baths”, Sputnik International, 2023. https://sputnikglobe.com/20230131/fuel-crisis-forces-syrians-to-use-public-baths-1106687250.html See also: “Aleppo bathhouse boom as Syria crisis turns showers cold”, Africanews, 2021. https://www.africanews.com/2021/12/30/aleppo-bathhouse-boom-as-syria-crisis-turns-showers-cold/ ↩︎
“Why we need to bring back the art of communal bathing”. Jamie Mackay, Aeon Magazine, 2016. https://aeon.co/ideas/why-we-need-to-bring-back-the-art-of-communal-bathing ↩︎
Dit geldt vooral voor West-Europa, waar het verzet zo sterk werd dat het badhuis uiteindelijk in sommige regio’s tussen de zestiende en de negentiende eeuw verdween. ²³ De redenen voor de tijdelijke ondergang van het baden in West-Europa - een unieke gebeurtenis in de wereldgeschiedenis - zijn controversieel onder historici. Sommigen wijzen op de druk van de katholieke en protestantse kerk, die de middeleeuwse badhuizen steeds meer beschouwden als plaatsen van immoraliteit en zonde. ⁵⁹ Anderen zien de oorzaak in epidemieën, of wijzen op veranderende medische opvattingen - artsen beschouwden heet water en stoom niet langer als gezond. ²³ De tegenstand begon al voordat de georganiseerde religie verscheen. De oude Romeinse filosoof Seneca was kritisch over de grotere Romeinse baden en schreef er verschillende tirades tegen. Hij klaagde over het lawaai in de thermen en beschuldigde ze van extravagantie en hedonisme. Zie bijvoorbeeld: Morele brieven aan Lucilius door Seneca. Brief 86. Over Scipio’s villa. https://en.wikisource.org/wiki/Moral_letters_to_Lucilius/Letter_86 ↩︎
In het oude Rome stonden sommige badhuizen gemengd baden toe, terwijl andere badhuizen mannelijke en vrouwelijke baders scheidden. Prostitutie was legaal, maar het feit dat de vrouw van een man met andere mannen badderde was een legitieme reden voor echtscheiding. ¹⁵ In islamitisch Spanje werden hoge boetes uitgedeeld aan mannen die het badhuis binnen glipten op dagen die aan vrouwen waren toegewezen of die betrapt werden op het loeren door de ramen van het gebouw. Vrouwen riskeerden hun wettelijke rechten als ze hetzelfde deden. Op het mishandelen van een vrouw in een badhuis, zelfs verbaal, stond de doodstraf. Zie: Powers, James F. “Frontier municipal baths and social interaction in thirteenth-century Spain.” The American Historical Review 84.3 (1979): 649.667. In de Middeleeuwen maakten de autoriteiten in de Lage Landen onderscheid tussen “eerlijke” en “oneerlijke” badhuizen. Om de kwaliteit van de “eerlijke” badhuizen te handhaven, schaften ze gemengd baden af, stelden regels op voor badmeisjes en maakten prostitutie in het badhuis illegaal. ²³ ↩︎ ↩︎
Het lijdt geen twijfel dat openbare badhuizen een vector waren in historische epidemieën. Medische traktaten raadden zelfs af om het badhuis te bezoeken. Bijna alle badhuizen bleven echter open, waarschijnlijk omdat ze werden gezien als een dienst die te essentieel was. Dat was tenminste het geval in de middeleeuwse Lage Landen en in het Romeinse Rijk, zie: ²³²¹ ↩︎
Kan het verbranden van biomassa weer duurzaam worden? Kris De Decker, Low-tech Magazine, September 2020. https://qelnixcor.cloud/nl/2020/09/how-to-make-biomass-energy-sustainable-again/ ↩︎
Bovendien werd de hypocaustum in de middeleeuwen verder verbeterd, waardoor hij nog energiezuiniger kon worden gemaakt dan in de Romeinse tijd. Zie: Luchtverwarming in de middeleeuwen: de hypocaust met warmteopslag, Kris De Decker, Low-tech Magazine, Maart 2017. https://qelnixcor.cloud/nl/2017/03/heat-storage-hypocausts-air-heating-in-the-middle-ages/ ↩︎
Warmtemolens: Verwarm je huis met windenergie, Kris De Decker, Low-tech Magazine, Februari 2019. https://qelnixcor.cloud/nl/2019/02/heat-your-house-with-a-mechanical-windmill/ ↩︎
Onderzoekers van de Universiteit van Stuttgart hebben bijvoorbeeld een hybride opslagsysteem bedacht dat bestaat uit een water- en stoomtank onder druk die dient als opslag voor zonne-energie. De stoom kan op elk moment vrijkomen in een sauna, terwijl het water dient om de ruimte te verwarmen. Zie: Schaefer, M., et al. “Development of a zero-energy-sauna: Simulation study of thermal energy storage.” Energy and Buildings 256 (2022): 111659. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378778821009439. Een zeer low-tech voorbeeld is “Solauna”, dat alleen met zonnewarmte werkt, in principe door een zeer grote en goed geïsoleerde zonnekoker te bouwen. Zie: https://www.biopiscinas.pt/en/solar-sauna/. “Lytefire” creëert hitte en stoom door zonlicht van spiegels geconcentreerd op een metalen plaat of een zak met stenen. Zie: https://lytefiresauna.com/en. ↩︎
Zie: https://www.designboom.com/architecture/bao-split-bathhouse/. Een ander voorbeeld is een badhuis in Oost-Iran, gebouwd in 2004, dat werkt op twee zonnecollectorvelden (195 m2 in totaal) en twee thermisch geïsoleerde opslagtanks (3 m3 elk). De installatie levert warm water voor twaalf douches en vier baden en voorziet in de warmwaterbehoefte van 150 mensen per dag. Bron: Azad, E. “Design, installation and operation of a solar thermal public bath in eastern iran.” Energy for Sustainable Development 16.1 (2012): 68-73. Onderzoekers onderzoeken ook het gecombineerde gebruik van biomassaovens en thermische zonnecollectoren voor hammams in Marokko. Zie: Krarouch, M., et al. “Simulation of floor heating in a combined solar-biomass system integrated in a public bathhouse located in Marrakech.” IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. Vol. 353. No. 1. IOP Publishing, 2018. Zie ook: Mohamed, Krarouch, and Haller Michel. “Design optimisation of a combined pellets and solar heating systems for water heating in a public bathhouse.” Energy Reports 6 (2020): 1628-1635. Zie ook: Sibley, Magda, Camilla Pezzica, and Chris Tweed. “Eco-hammam: the complexity of accelerating the ecological transition of a key social heritage sector in Morocco.” Sustainability 13.17 (2021): 9935. Zie ook: Zbaidi, Mourad, et al. “Improving the Energy Efficiency of a Traditional Hammam by Using Two Types of Heat Exchanger.” International Journal on Engineering Applications 11.6 (2023). ↩︎
Hoe duurzaam is een duurzaam elektriciteitsnet?, Kris De Decker, Low-tech Magazine, September 2017. https://qelnixcor.cloud/nl/2017/09/how-not-to-run-a-modern-society-on-solar-and-wind-power-alone/ Zie ook: Battery Killers: Grid-Interactive Water Heaters, Kris De Decker, No Tech Magazine, mei 2015. https://www.notechmagazine.com/2015/05/battery-killers-grid-interactive-water-heaters.html ↩︎