LOW←TECH MAGAZINE Nederlands

Kleed je huis aan en uit voor winter en zomer

Wed, 09 Jul 2025 00:00:00 +0000

Afbeelding: “Arabieren in de woestijn”, een schilderij van Vasili Veresjtsjagin. Eind 19e of begin 20e eeuw. Afbeelding in het publieke domein. In de tent konden de temperaturen tot 10-15 graden Celsius koeler zijn dan in de omringende atmosfeer.

Thermische isolatie vormt een hoeksteen van het beleid om het hoge energieverbruik voor het verwarmen en koelen van gebouwen te verminderen. ¹ In veel geïndustrialiseerde landen vereisen energiereguleringen dat nieuwe en bestaande gebouwen geïsoleerde muren, vloeren en daken hebben en ramen met dubbel of driedubbel glas. Bij koud weer vertraagt isolatie het warmteverlies van binnen naar buiten, waardoor het energieverbruik van het verwarmingssysteem daalt. Bij warm weer vertraagt isolatie de overdracht van warmte van buiten naar binnen, waardoor het energieverbruik van het aircosysteem daalt.

Moderne isolatiemethoden bestaan uit de permanente toevoeging van niet-structurele materialen met een hoge thermische weerstand, zoals glasvezel, cellulose of minerale wol, die op of tussen de oppervlakken van gebouwen worden vastgemaakt. Deze aanpak is ongebruikelijk in een historische context en is een gevolg van een wijziging in de bouwstijl. ² Pre-industriële gebouwen hadden vaak geen extra isolatie nodig omdat ze een aanzienlijke hoeveelheid thermische massa hadden. Die fungeerde als een buffer tegen temperatuurschommelingen van buitenaf. Bovendien konden de bouwmaterialen zelf een hoge warmteweerstand hebben.

In een historische context zijn moderne isolatiemethoden ongebruikelijk en het gevolg van wijzigingen in de bouwstijl.

In de 12e en 13e eeuw bouwden Noord-Europeanen bijvoorbeeld rieten huizen met daken van stro die 60-80 cm dik waren. De muren waren vaak gemaakt van klei en stro, wat een uitstekende thermische massa en warmteweerstand opleverde. ³ Moderne gebouwen zijn daarentegen vaak stalen en betonnen constructies met zeer weinig thermische massa. Daardoor zijn ze erg gevoelig voor temperatuurschommelingen van buitenaf.

Bovendien hadden pre-industriële gebouwen weinig en kleine ramen, die vaak geen glas hadden en ’s nachts alleen door schuifluiken werden gesloten. ⁴ Daarentegen hebben moderne gebouwen grote glasoppervlakken, wat resulteert in aanzienlijke warmteverliezen in de winter en een hoge zoninstraling in de zomer.

In warme klimaten werden gebouwen ook ontworpen voor maximale ventilatie, bijvoorbeeld door het gebruik van binnenplaatsen en gebouworiëntatie. ⁵ Moderne gebouwen lijken daarentegen vaak op elkaar, ongeacht het lokale klimaat. Dit alles resulteert in een hoog energieverbruik voor verwarming en koeling, dus voegen we isolatie en dubbele beglazing toe, vooral sinds de oliecrisissen van de jaren 1970.

Afbeelding: Een traditionele “Masia” in Arenys de Mar, Catalonië, Spanje, gebouwd in 1570. Het gebouw heeft zeer dikke muren en kleine ramen, die helpen om de binnentemperatuur het hele jaar door stabiel te houden. Afbeelding door Ainhoa P (CC BY 2.0).

Afbeelding: Een traditioneel Batakhuis in Indonesië, ontworpen voor maximale passieve koeling en natuurlijke ventilatie in een warm en vochtig klimaat. Het rieten dak isoleert tegen zonnewarmte, terwijl het hoge plafond en de oriëntatie van het gebouw op de heersende windrichting de afvoer van warme lucht vergemakkelijken. Foto: Mr. Wabu (CC BY-SA 2.0).

Permanente versus verwijderbare isolatie

Een terugkeer naar traditionele gebouwen, die het interieur op een comfortabele temperatuur houden door middel van architectonisch ontwerp in plaats van energie-intensieve technische installaties, zou het energieverbruik voor verwarming en koeling aanzienlijk kunnen verminderen. Het is echter geen oplossing voor de korte termijn: het zou veel tijd, geld en energie kosten om het bestaande gebouwenbestand te vervangen.

Gelukkig biedt de geschiedenis een alternatieve oplossing die sneller en met minder middelen kan worden toegepast: textiel. Voor de Industriële Revolutie voegden mensen een tijdelijke laag textiel toe aan de binnen- of buitenkant van een gebouw, afhankelijk van het klimaat en het seizoen. Bij koud weer werden muren, vloeren, daken, ramen, deuren en meubels geïsoleerd met gordijnen en tapijten. Bij warm weer werden ramen, deuren, gevels, daken, binnenplaatsen en straten overschaduwd door luifels en “toldos”.

Afbeelding: De bank van Sigmund Freud in het Freud Museum Londen. De kamer heeft een vloertapijt, wandtapijt, banktapijt en kussens. Foto: Robert Huffstutter (CC BY 2.0).

Afbeelding: Luifels beschutten mensen aan boord van de “Undine”. Illustratie voor The Graphic, 12 november 1887. Afbeelding in het publieke domein.

Verwijderbare isolatie kan aanzienlijke energiebesparingen opleveren met veel meer flexibiliteit dan permanent ingesloten isolatiematerialen. Omdat moderne isolatiemethoden bouwvergunningen en structurele ingrepen aan een gebouw vereisen, zijn ze duur, tijdrovend en alleen een optie voor huiseigenaren. Bovendien zijn moderne isolatiemethoden niet geschikt voor oudere gebouwen, in welk geval ze vaak financieel en energetisch niet duurzaam zijn. ⁶⁷

Mensen kunnen verwijderbare isolatie installeren zonder bouwvergunningen aan te vragen of professionals in te huren, waardoor het een betaalbare doe-het-zelfoplossing is.

Verwijderbare textielisolatie daarentegen is geschikt voor zowel nieuwe als bestaande gebouwen, en voor huurders zowel als eigenaars. Mensen kunnen ze vaak installeren zonder bouwvergunningen aan te vragen of professionals in te huren, waardoor het een betaalbare doe-het-zelfoplossing is die binnen ieders bereik ligt. Verwijderbare isolatie kan snel worden aangebracht zonder overlast te veroorzaken voor bewoners en buren.

Voor koeling heeft textiel nog een voordeel. Luchtdichte gebouwen met een permanente isolatielaag kunnen oververhit raken als het elektrische koelsysteem uitvalt tijdens een hittegolf. ⁸ Zonweringen en toldos daarentegen kunnen het interieur comfortabel houden, onafhankelijk van een elektriciteitsvoorziening.

Winter: tapijten en gordijnen

Historisch gezien werd het gebruik van verwijderbare textiellagen op verschillende manieren benaderd, afhankelijk van het klimaat. In koude gebieden, bijvoorbeeld in grote delen van Europa, installeerden mensen verschillende soorten textiel op de binnenoppervlakken van gebouwen om het thermisch comfort te verhogen. Sommige hiervan, zoals gordijnen en tapijten, zijn nog steeds te vinden in moderne interieurs, hoewel niet in dezelfde mate als vroeger.

Tapijten werden bijvoorbeeld niet alleen op vloeren gelegd maar ook aan muren gehangen (“wandtapijten” of “wandkleden”), over tafels gedrapeerd (“tafelmatten”) en op andere meubels gebruikt. Op dezelfde manier werden dikke gordijnen opgehangen voor ramen maar ook voor deuren (“portières”) of deuropeningen en rond bedden (“bedgordijnen”). ⁹¹⁰¹¹¹²¹³¹⁴¹⁵¹⁶ In sommige streken hingen mensen tijdens de wintermaanden dekbedden aan het plafond. ¹⁷¹⁸¹⁶

Afbeelding: Kamer in een laat 16e-eeuws Frans kasteel. Het heeft bedgordijnen en wandkleden in dezelfde kleur, een vloertapijt en gordijnen voor de ramen. Foto: PMRMaeyaert (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het ophangen van een dekbed onder het dak van het Oskar en Zofia Hansen Huis in Szumin, Polen. Foto door Michał Matejko, 2020, uit het project “The Clothed Home” van Alicja Bielawska, CENTRALA en Aleksandra Kędziorek, georganiseerd door het Adam Mickiewicz Instituut. Overgenomen met toestemming.

Afbeelding: Geborduurde zijden bedgordijnen geëxporteerd uit China, ca. 1760-1770. Bron: Rijksmuseum. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Tafeltapijt geweven in kruisvorm, wollen geknoopte pool op wollen ondergrond, medaillonontwerp met Ottomaanse florale motieven op rode grond, waarschijnlijk Ottomaans Caïro, Egypte, 1550-1600. Bron: V&A. https://collections.vam.ac.uk/item/O67146/table-carpet-table-carpet-unknown/

Dit “huistextiel” werd meestal gemaakt van natuurlijke wol, nog steeds een van de best presterende isolatiematerialen. ¹⁹ De warmteweerstand van wol blijft hetzelfde, of het nu permanent in gebouwoppervlakken wordt ingesloten of ervoor wordt gehangen of erop wordt gelegd. Vloertapijten en wandkleden vertraagden dus de warmteoverdracht van binnen naar buiten, net zoals moderne isolatiemethoden dat doen. Op dezelfde manier gaf een set wollen gordijnen van 2-3 cm dik een raam met enkel glas de isolatiewaarde van een modern raam met dubbel glas. ²⁰

Voor de 18e eeuw importeerden Europeanen oosterse tapijten, maar gebruikten ze alleen op muren en meubels omdat ze te kostbaar waren om over te lopen.

De productie van wollen tapijten gaat terug tot minstens de eerste eeuwen na Christus in het Midden-Oosten, Centraal-Azië en het Verre Oosten. Wollen vloertapijten werden echter pas gemeengoed in Europa rond de 18e eeuw, toen de tapijtproductie gemechaniseerd werd. Voor die tijd importeerden de Europeanen oosterse tapijten, maar gebruikten ze alleen op muren en meubels omdat ze te kostbaar waren om op te lopen. Voor vloerisolatie gebruikten Europeanen dierenhuiden, losse strohalmen of “biezenmatten” gemaakt van grassen. ¹¹¹²¹³²¹²²

Afbeelding: “Een tapijtverkoper, Caïro”. Een schilderij van Charles Robertson. Beeld in het publieke domein. Voor 1892.

Afbeelding: “De Somerset House Conferentie”. Spaanse delegatie links, Engelse delegatie rechts, een tafeltapijt in het midden. Een schilderij van Juan Pantoja de la Cruz, 1604. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Biezenmatten bedekken de hele vloer. “Koningin Elizabeth I van Engeland ontvangt Nederlandse ambassadeurs”, een schilderij van Levina Teerlinc, 1558. Afbeelding in het publieke domein.

Huistextiel hield ook tocht tegen die door kieren in gebouwen en raam- en deurkozijnen naar binnen kwam. ⁹ Dat is de reden waarom gordijnen aan beide kanten open gaan. Tweezijdige gordijnen kunnen geopend worden, waardoor ze daglicht en een uitzicht bieden en tegelijkertijd tocht tegenhouden die binnenkomt via de slecht afgedichte aansluitingen tussen de muur en het raamkozijn. ¹⁰¹¹

Tweezijdige gordijnen kunnen geopend worden, waardoor ze daglicht en een uitzicht bieden en tegelijkertijd tocht tegenhouden die binnenkomt via de slecht afgedichte aansluitingen tussen de muur en het raamkozijn.

In de winter konden dikke en zware gordijnen een ruimte beschermen tegen de koude lucht die naar binnen kwam telkens als iemand de deur opendeed. Dergelijke “portières” zijn nog steeds te vinden in de ingangen van historische openbare gebouwen of cafés, maar ze waren ook gebruikelijk in gezinswoningen. ¹⁰¹¹¹⁷¹⁶

Stoffen verhoogden ook het comfort op manieren die moderne isolatiemethoden niet kunnen. Vloerkleden vertraagden de warmtegeleiding van de voeten naar de koude vloer, terwijl tafelmatten armen en handen in contact brachten met een warmer oppervlak. Dekbedden die aan het plafond hingen, bedgordijnen en tafelmatten accumuleerden allemaal warmte van het menselijk lichaam of een andere warmtebron in een kleinere ruimte. ¹⁷¹⁸¹⁶

Afbeelding: Bedgordijnen, vloertapijt en tafelmat. “Het ochtendtoilet”, een schilderij van Jan Steen, 1663. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Een deurgordijn. “Interieur”, een schilderij van Andrea Gram, 1885. Afbeelding in het publieke domein.

Gestoffeerde stoelen, lambrisering op de muren

Textiel kon ook worden gecombineerd met houtwerk om hetzelfde effect te bereiken. Het kamerscherm bijvoorbeeld was een combinatie van wandtapijt en timmerwerk die tocht tegenhield en de stralingswarmte van een open haard reflecteerde. ⁹ Gestoffeerde zitmeubels, die aan het eind van de jaren 1600 verschenen, hadden een kussen in het bekledingsmateriaal en waren opgevuld met veren, wol, paardenhaar, dons of lappen. ¹² Ze zorgden voor een zachter zitoppervlak maar verminderden ook het warmteverlies van het lichaam naar het meubilair. ⁹ Kussens droegen ook bij aan thermisch comfort.

Sommige decoratieve elementen, gemaakt van hout of pleisterwerk, vervulden soortgelijke functies als textiel. Lijstwerk hield bijvoorbeeld tocht tegen en werd gebruikt om naden tussen muren en vloeren (plinten), plafonds (kroonlijsten) en deuren en ramen (omkastingen) te bedekken. ⁹²³ Sommige huizen hadden houten scheidingswanden die aan het plafond waren bevestigd en die in de winter naar beneden werden gelaten om de warmte rond de open haard te concentreren. ²⁴

Lijstwerk hield tocht tegen en werd gebruikt om overgangen tussen muren en vloeren, plafonds en deuren en ramen te bedekken.

Lambrisering bestond uit panelen van eiken- of dennenhout die over een gedeelte van een muur (of heel de muur) werden aangebracht, een praktijk die dateert uit de late middeleeuwen. ⁹¹²²⁵ Zulke houten lambriseringen konden ook gestoffeerd worden, waardoor de thermische isolatiewaarde nog hoger werd. Binnenluiken konden gordijnen vervangen. Bedden konden aan alle kanten afgesloten worden met houten panelen, ter vervanging van bedgordijnen.

Helaas is er heel weinig academisch onderzoek gedaan naar de potentiële energiebesparing van huistextiel en soortgelijke hulpmiddelen, of ze nu alleen worden gebruikt of in combinatie met permanente isolatie. Er is een handvol oudere studies die de isolatiewaarde van vloer- of wandtapijten berekenen, maar geen enkele onderzoekt de gecombineerde effecten van interieurtextiel en andere decoratieve elementen. ²⁶

Afbeelding: Beklede fauteuil gemaakt door de Tapijtfabriek van Beauvais, eerste helft 18e eeuw. Foto: Metropolitan Museum of Art. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Lambrisering van muren. Morgan Houtwerk Organisatie, 1921. Afbeelding in het publieke domein.

Zomer: zonweringen

Het hierboven beschreven huistextiel werd vooral gebruikt om het thermisch comfort bij koud weer te verbeteren. De uitzondering is het raamgordijn, dat niet alleen warmte binnenhoudt in de winter, maar ook zonnewarmte buiten kan houden in de zomer, wat resulteert in een koelere omgeving. ²⁷ Voor verkoeling is raamtextiel echter veel effectiever aan de buitenkant van het gebouw in de vorm van een zonwering, die zonnewarmte tegenhoudt voordat deze door de beglazing naar binnen komt. ²⁸

In Europa verschenen zowel raamgordijnen als zonweringen pas in de 16e en 17e eeuw, toen glas betaalbaar genoeg werd om grotere glasoppervlakten mogelijk te maken. ¹⁰¹²²¹ Zoals gezegd maken grotere ramen het verwarmen en koelen van gebouwen moeilijker. Toch hebben ze ook voordelen: ze leveren gratis zonnewarmte in de winter, bevorderen natuurlijke ventilatie, bieden een uitzicht en zorgen voor daglicht gedurende het hele jaar. ²²⁷²⁹

Raamgordijnen en zonweringen - de laatste meestal gemaakt van canvas - kunnen al deze overwegingen met elkaar verzoenen. Een zonwering kan bijvoorbeeld in de zomer zonnewarmte blokkeren terwijl het raam open blijft voor ventilatie en tegelijkertijd uitzicht en verlichting blijft bieden. ³⁰ In de 19e en begin 20e eeuw waren Europese en Noord-Amerikaanse steden gehuld in zonweringen. Verschillende wolkenkrabbers in New York City en Chicago hadden ze oorspronkelijk ook. ³¹

In de 19e en begin 20e eeuw waren Europese en Noord-Amerikaanse steden gehuld in zonweringen.

Zonwering en airconditioning kunnen worden gecombineerd, waardoor het energieverbruik aanzienlijk daalt. Verschillende onderzoeken tonen aan dat zonweringen het energieverbruik van airconditioningsystemen met een derde tot meer dan de helft kunnen verminderen, wat energiebesparingen oplevert die groter zijn dan die van duurdere dubbele beglazing of beglazing met een lage emissiviteit (die ontworpen is om UV-stralen tegen te houden). ⁸³²³³³⁴³⁵³⁶³⁷³⁸ Tegenwoordig zijn ramen groter dan ooit en dus kunnen zonweringen zeer goede resultaten opleveren voor een relatief kleine investering.

Afbeelding: Verschillende soorten zonweringen in een straat in Madrid, Spanje, in 1919. Afbeelding in het publieke domein.

Afbeelding: Een huis met zonweringen in Rotterdam, Nederland, 2014. Beeld: Marcvantveer (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het Tacoma-gebouw in Chicago, 1905. De zonweringen werden vanaf de jaren 1930 vervangen door airconditioning. Afbeelding in het publieke domein.

Zomer: toldos

Buiten West-Europa en Noord-Amerika is het gebruik van “gordijnen” voor verkoeling vele eeuwen ouder dan het gebruik van glazen ramen. Minstens 2000 jaar lang gebruikten mensen in het Midden-Oosten en rond de Middellandse Zee textiel om niet alleen ramen en deuren (zonder glas) van schaduw te voorzien, maar ook daken, gevels, binnenplaatsen en hele straten. Dergelijke textielproducten staan bekend als “toldos” of “zonnezeilen”.

De klassieke toldo, gemaakt van hennepdoek, is een rechthoekige of driehoekige, gordijnachtige zonwering die wordt opgehangen door opgenaaide zeilringen aan parallelle draden. ³⁹ Microperforaties voorkomen stagnatie van warme lucht onder de zonwering. ⁴⁰

In het oude Rome bouwden zeelieden grote “velaria” om amfitheaters van schaduw te voorzien. ³⁹⁴¹⁴⁰ In Caïro, Egypte, zijn straat- en binnenplaatsoverkappingen nog steeds kenmerkend voor het stadsbeeld, vooral in sommige historische buurten. ³⁹ Europese steden met islamitische invloeden, zoals Córdoba, Málaga, Granada en Sevilla in Spanje, gebruiken nog steeds toldos, of hebben het gebruik ervan nieuw leven ingeblazen.

Hoewel toldos voornamelijk gebruikt worden in woestijnklimaten, worden ze door de klimaatverandering ook steeds nuttiger in regio’s met een gematigd klimaat.

Een onderzoek uit 2020 in Córdoba toonde aan dat straatzonwering de temperatuur van trottoirs, gevels van gebouwen en daken met wel vijftien graden Celsius kan verlagen. ⁴⁰ Collectieve zonwering zou dus individuele zonwering kunnen vervangen, maar het verkoelende effect op gebouwen hangt af van de oriëntatie van de straat. Hoewel toldos voornamelijk worden gebruikt in woestijnklimaten, worden ze door de klimaatverandering ook steeds nuttiger in gebieden met een gematigd klimaat.

In tegenstelling tot airconditioning zijn zonwering en toldos robuuste, goedkope en technisch eenvoudige oplossingen die binnen het bereik liggen van de meeste huishoudens en samenlevingen. ⁴⁰ In Egypte zijn toldos niet zozeer een van bovenaf opgelegde ontwikkeling op initiatief van de autoriteiten, maar worden ze gemaakt en geïnstalleerd door de bewoners in een “demonstratie van een architectonische bottom-up beweging ondersteund door een lokale industrie van expertise en vakmanschap.” ³⁹

Afbeelding: Straat toldo in Spanje. Foto: IL-Instituut, Universiteit van Stuttgart. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Straat toldos in Calle Sierpes, Sevilla, Spanje, 1918. Beeld in het publieke domein.

Overdekte straten

Ook aan de buitenkant is de grens tussen verwijderbare en permanente isolatie niet rigide. Houten luiken met lamellen of architecturale ingrepen zoals inspringende ramen en overdekte galerijen kunnen bijvoorbeeld zonweringen en toldos vervangen. ⁴²

Residentiële straten in islamitische steden konden gedeeltelijk overdekt zijn door overkragende gebouwen of volledig overdekt door extra woonruimtes. Winkelstraten waren vaak volledig overdekt, ofwel door geperforeerde gewelven, door hoge borstweringen en dubbel hellende daken, of door dikke planken en riet. ⁴²

Bomen kunnen ook dienen als zonwering en toldos. Loofbomen geven schaduw aan gebouwen en straten in de zomer en laten de zon door in de winter. Bomen hebben echter tientallen jaren nodig om te groeien en hebben ook water nodig, wat vaak schaars is in de regio’s waar toldos van oudsher worden gebruikt.

Afbeelding links: British Counsel Building 1917. Mensen in het hete, droge klimaat in de Rode-Zeeregio gebruiken van oudsher een rijkelijk uitgesneden houten raamscherm dat een “masharabiya” (Egypte), “rowshan” (Saoedi-Arabië) of “jali” (India, Pakistan) wordt genoemd. [^11][^28][^36] Het bestaat uit een houten traliewerk dat uitsteekt in de straat en een enkel raam of meerdere ramen bedekt van de bovenkant tot de onderkant van het gebouw. “Shishes”, geweven gras- of rietmatten die in ramen en deuropeningen werden gehangen, waren de meer betaalbare versie voor minder rijke mensen. Afbeelding rechts: Straatbeeld 1916. Foto: [^36].

Afbeelding: “De Tapijtbazaar, Caïro”, een schilderij van William James Müller, 1843. Bristol Museum & Art Gallery. Beeld in het publieke domein.

Textielarchitectuur: tenten

In alle bovenstaande voorbeelden vormt textiel een extra “zachte” architectonische laag, aan de binnen- of buitenkant van “harde” architectonische bouwoppervlakken. De zachte architecturale laag kan echter ook op zichzelf staan. In veel delen van de wereld woonden mensen niet in permanente structuren van hout, steen, modder, baksteen of andere “harde” materialen, maar in lichtgewicht, draagbare structuren die ze bijna volledig van textiel maakten: tenten. Het velum van de tent doet tegelijkertijd dienst als gordijn, wandtapijt en zonwering - er zit geen hard bouwoppervlak tussen.

Het velum van de tent doet tegelijkertijd dienst als gordijn, wandtapijt en zonwering - er zit geen hard bouwoppervlak tussen.

De architectuurgeschiedenis heeft als academische discipline textielarchitectuur grotendeels genegeerd, omdat deze ontstond onder nomadische volkeren of zogenaamde “barbaren” buiten de geregeerde, “beschaafde” wereld. ⁴¹⁴³ Tenten waren echter net zo wijdverspreid als permanente gebouwen. Ze hadden de voorkeur als er twee vaak verwante omstandigheden heersten: een gebrek aan bouwmaterialen en een behoefte aan mobiliteit. Nomadische herders gebruikten tot voor kort draagbare architectuur in grote delen van Eurazië, Noord-Afrika en Noord-Amerika, en sommigen doen dat nog steeds. ⁴¹

Zelfs vandaag de dag zijn er nog sterke argumenten voor de tent, zowel wat betreft duurzaamheid als veerkracht. Ten eerste vergt de bouw van tenten aanzienlijk minder middelen dan de bouw van permanente constructies. Ten tweede moeten permanente gebouwen beschermd worden tegen allerlei natuurlijke bedreigingen, zoals hittegolven, orkanen, bosbranden, overstromingen, enzovoort. Met een tent daarentegen kun je deze problemen oplossen door te verhuizen: je kunt vluchten voor gevaar zonder je huis achter te laten. Tenten zijn ook veilige schuilplaatsen in het geval van een aardbeving.

Afbeelding: Interieur van een traditionele Azerbeidzjaanse yurt. Afbeelding: G.Fargana (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Een yak die een deel van een yurt draagt, 1925. Foto: Fortepan. Beeld in het publieke domein.

Tenten voor warme en koude gebieden

Tenten werden gebruikt in gebieden met extreme hitte of kou, wat de veelzijdigheid en effectiviteit van textiel in het bieden van thermisch comfort aantoont. ⁴¹ Zowel de met huid bedekte kegelvormige tent van Noord-Eurazië en Noord-Amerika, beter bekend als de “tipi”, als de kibitka of vilten tent, beter bekend als een “yurt”, werden ontworpen voor een efficiënte verbranding in koude, winderige klimaten. De structuren dienden als verbrandingskamer, schoorsteen en windscherm voor het centrale vuur, naast het functioneren als woning. ⁴¹

De “zwarte tent” uit het Midden-Oosten was daarentegen ontworpen om de warmte buiten te houden in plaats van binnen. Deze tent, die het meest lijkt op de tenten die we vandaag de dag nog steeds gebruiken, had geen skelet, maar een voorgespannen velum dat in een aerodynamische vorm over minimale houten dragers was gespannen. In tegenstelling tot de matten en leren zonweringen van de kegeltent en kibitka, was het geweven velum van zwart geitenhaar sterk genoeg om opgespannen te worden. ⁴¹ Het absorbeerde warmte terwijl het schaduw gaf, en als gevolg daarvan kon de temperatuur in de zwarte tent tot 10-15 graden Celsius koeler zijn dan in de omringende atmosfeer. ⁴

Tipi’s

Afbeelding: Blackfoot tipi's, 1910. Foto: Arthur Rafton-Canning. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Maquette van een tipi, Cheyenne Central Plains, Noord-Amerika, 1860, buffelhuid en pigmenten. Onbekende Cheyenne ambachtsman. Foto: John Bigelow Taylor. Beeld in het publieke domein.

Kibitka’s

Afbeelding: Avond in het gertkamp Song Köl (ook Son Kul), Kirgizië, 2018. Foto: Ninara (CC BY 2.0).

Afbeelding: Een kibitka in Kirgizië, 2015. Foto: w0zny (CC BY-SA 3.0).

Zwarte tenten

Afbeelding: Een kampement van zwarte tenten in Zuid-Jordanië. Bron: Drew, Philip. Tensile architecture, 1979/2019.

Afbeelding: Bedoeïenententen en bewoners. Foto: Detroit Photographic Co. Beeld in het publieke domein.

Je huis aan- en uitkleden

In moderne gebouwen vereist het handhaven van thermisch comfort geen aandacht of inspanning van de bewoners. Als het kouder wordt in de winter of warmer in de zomer, behouden moderne verwarmings- en koelsystemen de door de thermostaat geprogrammeerde binnentemperatuur door het energieverbruik te verhogen. Pre-industriële gebouwen vroegen daarentegen om actieve deelname van de bewoners. Het was gebruikelijk om binnen- en buitentextiel aan te passen aan het tijdstip van de dag, het weer en de seizoenen.

Het historische gebruik van verwijderbare textielisolatie herinnert ons aan het aan- en uitkleden van ons lichaam, een handeling die ook afhankelijk is van het weer en de seizoenen.

Het historische gebruik van verwijderbare textielisolatie herinnert aan het aan- en uitkleden van ons lichaam, een handeling die ook afhankelijk is van het weer en de seizoenen. ¹⁶ Dagelijks openden en sloten mensen gordijnen en zonweringen, afhankelijk van het weer en het tijdstip van de dag. ¹⁰ Straat- en binnenplaats toldos werden ’s nachts samengevouwen zodat de warmte opgeslagen in de thermische massa van de stoep en de gebouwen naar de hemel kon uitstralen. ³⁶ Hetzelfde gebeurde bij winderig weer.

Afbeelding: In veel historische gevallen waren er nauwe relaties tussen stoffering, draperie en kleding. [^11] Detail uit: Nicolas Ponce (1746-1831) naar Pierre Antoine Baudouin (1723-1769), La toilette, gravure, 1771. Metropolitan Museum of Art, Harris Brisbane Dick Fund, 1954, 54.533.12. Beeld in het publieke domein.

Afbeelding: Odalisque, ontspanning, een schilderij van Francesco Ballesio (1860-1923). Beeld in het publieke domein.

In de zomer werden tapijten opgerold om de koude stenen vloer bloot te leggen. Bedgordijnen van dikke materialen, die in de winter werden gebruikt, werden in de zomer vervangen door lichter textiel, waardoor mensen konden slapen zonder last te hebben van insecten. ¹¹ In Córdoba en andere Spaanse steden worden toldos op straat alleen geïnstalleerd tussen mei en oktober. ⁴⁰

Sommige mensen voegden ook tijdelijke winterisolatie toe aan de buitenkant van een constructie door een lage barrière tegen koude temperaturen op te werpen langs de laagste delen van de muren, vooral de muur die naar de heersende wind was gericht. In de koloniale tijd in Noord-Amerika werden huizen in Connecticut bijvoorbeeld vaak bedekt met graszoden, stapels bladeren of, aan de kust, met zeewier. Zelfs vandaag de dag zie je in landelijke gebieden in het noorden van de VS balen hooi opgestapeld rond de funderingen van huizen. ⁴

De tent aan- en uitkleden

Tenten laten ook de seizoensgebondenheid van textiel zien. In Lapland werd het tentdoek in de zomer traditioneel gemaakt van berkenbast en in de winter van rendierhuid. In de Mongoolse en Turkse kibitka hing het aantal lagen vilt dat werd gebruikt om het tentframe te bedekken af van de buitentemperatuur. In de winter konden er twee of drie lagen vilt worden aangebracht, terwijl in de zomer de zijvilten ongeveer een halve meter van de grond werden opgetild om het interieur te ventileren. Indianen regelden de intensiteit van het vuur door delen van de tent te openen en te sluiten. In de zomer lieten ze de tipi gedeeltelijk open naar de omgeving. ⁴¹

In de winter kunnen er twee of drie lagen vilt worden aangebracht, terwijl in de zomer de zijvilten ongeveer een halve meter van de grond werden opgetild om het interieur te ventileren.

In zwarte tenten kon ’s winters een extra katoenen voering, een tent in een tent, aan de binnenkant worden gehangen als isolatie tegen de kou. Tijdens het warme seizoen werd de tent aan alle kanten open gelaten. De uitstekende windstabiliteit van de zwarte tent bij sterke wind hing ook af van regelmatige interventies door de bewoners. Omdat de open kant van de tent van de heersende wind af stond, moesten de bewoners bij een plotselinge verandering van windrichting de voorstokken naar achteren verplaatsen, de achterwand afbreken en deze aan de voorkant van de tent weer opbouwen. ⁴¹

Tenten konden ook aan de buitenkant geïsoleerd worden tijdens koude seizoenen. Sommige mensen omringden hun tenten met rieten muren, terwijl anderen er aarden wallen omheen bouwden of stenen of lemen muren optrokken. In Lapland bedekten mensen de zijkanten van hun tenten met sneeuw in de winter. ⁴¹ Sommige Amerikaanse stammen stapelden aarde en stenen rond de basis van hun tipi’s om koude tocht tegen te houden en isolatie toe te voegen. Dit hielp ook om de structuur te verankeren tegen de winterwinden. ⁴

Beeld: Kirgizische vrouwen plaatsen vilten bedekking op een kibitka-tent, 2010. Foto: Raki_Man (CC BY 3.0).

Beeld: Interieur van een yurt in de provincie Khövsgol, Mongolië, 2023. Foto: Bernard Gagnon. Beeld in het publieke domein.

Beeld: Indian Encampment, een schilderij van Albert Bierstadt, 1862. Crystal Bridges Museum of American Art. Beeld in het publieke domein.

Privacy, geluid, esthetisch plezier

Textiel hield mensen niet alleen warm of koel, maar had ook andere functies, zowel in permanente gebouwen als in tenten. Ten eerste zorgde het voor het afbakenen van ruimtes voor het privéleven. ¹⁰ Ruimtes werden van elkaar gescheiden door gordijnen, die het zicht verstoorden en geluiden dempten. ⁹¹⁰¹³¹⁷¹⁶ Gordijnen konden bepaalde ruimtes afschermen die gewijd waren aan specifieke functies. ¹⁴ Bedgordijnen boden privacy als er geen aparte slaapkamer was. ¹⁰

Afbeelding: Een deurgordijn bedekt een huisdeur in Tolve, Italië, 2019. Foto: Jules Verne Times Two (CC-BY-SA-4.0).

Gordijnen en zonweringen boden privacy zonder in te boeten aan thermisch comfort. In de zomer kon een deurgordijn of zonwering voorkomen dat buitenstaanders naar binnen keken als de deuren of ramen openstonden, waardoor er toch nog wat licht en lucht binnenkwam. Kamers die van elkaar gescheiden waren door deurgordijnen boden enige privacy ten opzichte van andere bewoners terwijl de lucht toch kon circuleren. ¹⁰ Textiel beschermde mensen en hun bezittingen ook tegen stof en insecten, regelde de verlichting van interieurs, reduceerde lawaai en maakte spraak rijker. ¹⁵¹⁶

Tot slot droeg huistextiel bij aan de versiering van de ruimtes waarin het werd opgehangen, “hetzij op zichzelf, hetzij als achtergrond of kader voor het tentoonstellen van voorwerpen en personen, waardoor het esthetisch plezier verschafte en een gevoel van plechtigheid, weelde, warmte of intimiteit opriep, afhankelijk van de context.” ¹⁴ Textiel was vaak het meest waardevolle dat in een interieur te zien was en de kwaliteit en de verschillende soorten textiel weerspiegelden de status van hun eigenaars. ¹¹¹⁴

Textiel was vaak het meest waardevolle in een interieur en de kwaliteit en verschillende soorten textiel weerspiegelden de status van hun eigenaars.

In de meeste huishoudens waren de wandkleden bijvoorbeeld gemaakt van wol, linnen, katoen of leer, terwijl de muren in kastelen, paleizen en dure huizen versierd waren met leren wandkleden met reliëf of wandtapijten met specifieke scènes of landschappen - gemaakt van zijde en wol en verweven met goud- en zilverdraden om het nog rijker te maken. ¹³⁴⁴

Afbeelding: Kasteel Eijsden: Interieur biljartkamer met goudlederen wandkleden. Foto: A. J. van der Wal, Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Het appartement van keizerin Joséphine in het Château de Malmaison in Rueil-Malmaison, Frankrijk. De kamer van de keizerin, luxueus ingericht in 1812 in de vorm van een tent met zestien stukken, toont het originele bed. Foto: Moonik (CC BY-SA 3.0).

Kale, witte interieurs met airconditioning

Tegenwoordig wonen slechts weinigen van ons in gebouwen met deurgordijnen, bedgordijnen of zonweringen. De overvloed aan interieurdecoratie heeft plaatsgemaakt voor een minimalistisch, neutraal en vaak kaal wit interieur zonder textiel. ⁹¹³²¹ Op dezelfde manier bouwen we nu liever winkelcentra met airconditioning in plaats van straatmarkten bedekt met toldos. Natuurlijk kunnen we deze dingen alleen maar doen dankzij een schijnbaar eindeloze stroom fossiele brandstoffen. ⁹

Gordijnen, tapijten, zonwering en toldos hebben hun ongemakken en nadelen. Ze vereisen aandacht en manuele handelingen, moeten gereinigd worden en kunnen een brandrisico vormen tenzij ze gemaakt zijn van wol of leer. ⁴⁵ Het blijven verbranden van fossiele brandstoffen heeft echter nog grotere ongemakken en nadelen, vooral op de wat langere termijn.

Textiel zou het energieverbruik kunnen verminderen en het comfort en de leefbaarheid in alle soorten gebouwen kunnen verbeteren. Toldos zouden de straten en daken van hele stadswijken kunnen overspannen. De geschiedenis laat zien dat verwijderbare textielisolatie werkt.

Afbeelding: Een modern interieur. Waar is het textiel gebleven? Foto: JessofWoodnCo (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: De Iraniërs, bekend om hun historische koeltechnologieën zoals windvangers, hebben onlangs het grootste winkelcentrum ter wereld met airconditioning gebouwd. Foto: Anakarnia (CC BY-SA 4.0).

Helaas gaan bouw- en renovatievoorschriften voorbij aan de warmte-isolerende eigenschappen van tapijten, gordijnen en andere textielproducten. Je mag zoveel dikke gordijnen en tapijten toevoegen als je wilt, maar de wetgeving vereist nog steeds dat je ramen met dubbel of driedubbel glas en geïsoleerde oppervlakken installeert, ook al kan textiel net zo effectief zijn in het bieden van isolatie. ⁶

Aan de buitenkant van het gebouw zijn zonweringen vaak niet eens legaal. De Britse Blind and Shutter Association heeft hard moeten vechten om een verbod op zonwering door de autoriteiten ongedaan te maken. ³⁰ En, voor het geval je het overweegt, in veel landen is het verboden om in een tent te wonen, zelfs als het op privéterrein is.

Met dank aan Louise Morin voor de inspiratie.

Met dank aan Jonas Görgen, Roel Roscam Abbing, en Marie Verdeil voor hun reacties op een eerdere versie van dit artikel.

OECD Urban Studies. Global Monitoring of Policies for Decarbonising Buildings. A MULTI-LEVEL APPROACH. https://www.oecd.org/content/dam/oecd/en/publications/reports/2024/10/global-monitoring-of-policies-for-decarbonising-buildings_7351bda4/d662fdcb-en.pdf ↩︎
Van de Voorde, S. 2015. Thermal Insulation in Belgium before the First Oil Crisis (1945-1975). A Question of Economy and Comfort? In: 5th International Congress on Construction History. Chicago, vol. 3, pp. 517-524. https://www.brusselsretrofitxl.be/wp-content/uploads/2013/05/Van-de-Voorde_5ICCH_Chicago_2015_Thermal-insulation.pdf ↩︎ ↩︎
The historical development of thermal insulation materials." Periodica Polytechnica Architecture 41.2 (2010): 49-56. ↩︎
Noble, A. G. “Traditional Buildings: A Global Survey of Structural Forms and Cultural Functions, London and New York: IB Tauris & Co.” (2007). ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zamani, Zahra, Shahin Heidari, and Pirouz Hanachi. “Reviewing the thermal and microclimatic function of courtyards.” Renewable and Sustainable Energy Reviews 93 (2018): 580-595. ↩︎
De Decker, Kris. “Energielabels verplichten zuinige woning-bezitters tot nutteloze investeringen”, Lowtech Magazine, january 2018. https://qelnixcor.cloud/nl/2018/01/energielabels-verplichten-zuinige-woning-bezitters-tot-nutteloze-investeringen/ ↩︎ ↩︎
Moderne isolatiemethoden kunnen ook schade toebrengen aan oudere gebouwen, zoals houten huizen in Noord-Europa, die ontworpen zijn om tochtig te zijn. Het toevoegen van permanente isolatie zorgt voor schimmelvorming en een ongezond binnenklimaat. ↩︎
Alrasheed, Mousa, and Monjur Mourshed. “Domestic overheating risks and mitigation strategies: The state-of-the-art and directions for future research.” Indoor and Built Environment 32.6 (2023): 1057-1077. Zie ook: Tink, Victoria, et al. “Measuring and mitigating overheating risk in solid wall dwellings retrofitted with internal wall insulation.” Building and Environment 141 (2018): 247-261. ↩︎ ↩︎
Rahm, Philippe. “The Anthropocene style: Towards a new decorative style.” Design Innovations for Contemporary Interiors and Civic Art. IGI Global, 2017. 258-269. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ekici, Didem, Patricia Blessing, Basile Baudez, eds. Textile in Architecture: From the Middle Ages to Modernism. Taylor & Francis, 2023. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Erickson, Ann. “An Overview Of The Historic Use Of Textiles For Residential Interior Insulation.” Journal of Interior Design Education and Research 8.1 (1982): 18-21. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Yarwood, Doreen. “The domestic interior: Technology and the home.” An Encyclopedia of the History of Technology. Routledge, 2002. 902-948. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
McCorquodale, Charles - The History of Interior Decoration-Phaidon Press (1988) ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Dumberton Oak Papers 73, 2019: https://www.jstor.org/stable/e26955166 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
M. O’Shea C.Text., A.T.I. (1981): INTERIOR FURNISHINGS, Textile Progress, 11:1, 1-63 ↩︎ ↩︎
“The Clothed Home: Tuning in to the Seasonal Imagination”, catalogue of the exhibition by Alicja Bielawska, CENTRALA and Aleksandra Kędziorek, Adam Mickiewicz Institute, 2021, https://iam.pl/sites/default/files/publication/london-design-biennale-2021-the-clothed-home-tuning-in-to-the-seasonal-imagination-cataolgue_1.pdf. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Cymer, Anna, “Dressing a house the history of fabrics inside the home”, Culture.pl, October 20222. https://culture.pl/en/article/dressing-a-house-the-history-of-fabrics-inside-the-home ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Kędziorek, Aleksandra, “The clothed home”, e-flux, After Comfort: A User’s Guide, October 2023. https://www.e-flux.com/architecture/after-comfort/568034/the-clothed-home/ ↩︎ ↩︎
Zach, Jiří, et al. “Performance evaluation and research of alternative thermal insulations based on sheep wool.” Energy and Buildings 49 (2012): 246-253. ↩︎
Mijn eigen berekening. ↩︎
Rybczynski, Witold. “Home: A Short History of an Idea.” (1988). ↩︎ ↩︎ ↩︎
https://www.woolsome.shop/rush-mat-history/ ↩︎
Brett, Dan. Tales from the Blue Ox: A Hands-On Manual of Traditional Skills from the Blue Ox Millworks Historic Park. Rowman & Littlefield, 2004. ↩︎
Giedion, Sigfried. “Mechanization takes command: a contribution to anonymous history.” (1955). ↩︎
Lloyd, Nathaniel. “Medieval Wainscoting and the Development of the Linen Panel.” The Burlington Magazine for Connoisseurs 53.308 (1928): 231-237. ↩︎
Reagan, Barbara M., and Ludwig Villasi. “Thermal properties of wall covering materials.” Textile Research Journal 52.11 (1982): 703-709. /// McNeil, Steve. “The thermal properties of wool carpets.” Technical Bulletin (2016). /// Epps, Helen H. “Insulation characteristics of fabric assemblies.” Journal of Coated Fabrics 17.3 (1988): 212-218. /// Garber-Slaght, Robbin, and Colin Craven. “Evaluating window insulation for cold climates.” Journal of Green Building 7.3 (2012): 32-48. /// Ukponmwan, J. O. “The thermal-insulation properties of fabrics.” Textile Progress 24.4 (1993): 1-54. ↩︎
Sherman, Michael P. “The effects of interior drapery on heat transmission.” Journal of Interior Design Education and Research 9.2 (1983): 3-7.https://journals.sagepub.com/doi/abs/10.1111/j.1939-1668.1983.tb00463.x?journalCode=idxb ↩︎ ↩︎
Yassine, Farah. “The effect of shading devices on the energy consumption of buildings: A study on an office building in Dubai.” (2013). ↩︎
Fathy, Hassan. “Natural energy and vernacular architecture.” (1986). ↩︎
Climate Change Adaptation Case Study: Cooling A Country House, Historic England, July 2024. https://historicengland.org.uk/images-books/publications/adapting-historic-buildings-energy-carbon-efficiency-advice-note-18/case-study-cooling-country-house/ ↩︎ ↩︎
Ainly, J. Anne, “A history of awnings: the forgotten architectural feature for environmental control”, 2022. ↩︎
Pender, Robyn. Awnings and canopies: Learning from the past. Historic England. https://historicengland.org.uk/content/docs/advice/bcd-2021-awnings-and-canopies/ ↩︎
Huang, Yu Joe. “The Impact on Energy Use and Peak Demand of Awnings and Roller Shades in Residential Buildings.” (2012). ↩︎
Carmody, John, Kerry Haglund, and Joe Huang. “Awnings in Residential Buildings: The Impact on Energy Use and Peak Demand.” Center for Sustainable Building Research, University of Minnesota (2007). ↩︎
Sachchithananthan, Shanthini. Optimal Window Glazing with Passive Solar Features to Lower Energy Costs. Diss. University of Massachusetts Lowell, 2018. ↩︎
Ahmad, Rehab M., et al. “An approach to select an energy-efficient shading device for the south-oriented façades in heritage buildings in Alexandria, Egypt.” Energy Reports 7 (2021): 133-137. ↩︎ ↩︎
Batterjee, Sara Adel. Performance of shading device inspired by traditional hejazi houses in Jeddah Saudi Arabia. Diss. The British University in Dubai (BUiD), 2010. ↩︎
Yassine, Farah. “The effect of shading devices on the energy consumption of buildings: A study on an office building in Dubai.” (2013). ↩︎
Schleicher, Simon. Adaptive Toldo systems T̳M̳. Diss. Massachusetts Institute of Technology, 2009. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Garcia-Nevado, Elena, et al. “Benefits of street sun sails to limit building cooling needs in a mediterranean city.” Building and Environment 187 (2021): 107403. // Garcia-Nevado, Elena, Benoit Beckers, and Helena Coch. “Assessing the cooling effect of urban textile shading devices through time-lapse thermography.” Sustainable cities and society 63 (2020): 102458. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Drew, Philip. Tensile architecture, 1979/2019. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Belakehal, Azeddine, K. Tabet Aoul, and Amar Bennadji. “Sunlighting and daylighting strategies in the traditional urban spaces and buildings of the hot arid regions.” Renewable energy 29.5 (2004): 687-702. ↩︎ ↩︎
Scott, James C. “The art of not being governed.” ASIAN HIGHLANDS PERSPECTIVES 28: Collection of Papers 28 (2013): 349. ↩︎
Home Furnishing: Facts and Figures About Furniture, Carpets and Rugs, Lamps and Lighting Fixtures, Wall Papers, Window Shades and Draperies, Tapestries, Etc (1913) https://ia904504.us.archive.org/15/items/homefurnishingfa00huntuoft/homefurnishingfa00huntuoft.pdf ↩︎
Het is ironisch dat interieurtextiel grotendeels verdween net toen een nieuwe uitvinding het reinigen ervan veel praktischer en minder arbeidsintensief had gemaakt: de stofzuiger maakt het mogelijk om tapijten op hun plaats te reinigen in plaats van ze naar buiten te slepen om het stof er uit te kloppen. ↩︎

Lowtech Magazine in Design Museum Den Bosch

Sun, 01 Dec 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: Interview Design Museum Den Bosch.

De tentoonstelling “Design voor de planeet” in het Design Museum Den Bosch in Nederland biedt een historische blik op het fenomeen geo-engineering. Al eeuwenlang dromen ontwerpers, architecten en ingenieurs ervan om de wereld naar hun hand te zetten. Wat als we hele continenten konden bouwen, orkanen konden temmen of de straling van de zon konden dimmen? Dit soort grote, opzettelijke ingrepen in de natuur wordt ook wel geo-engineering genoemd: het aanpassen, bouwen, vormgeven van de aarde zélf.

De laatste jaren komt de term geo-engineering steeds vaker voorbij in discussies over het klimaat. Nu de ernstige gevolgen van klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar worden, snakken we naar een pasklare oplossing – een quick fix. Is geo-engineering inderdaad “een slecht idee waarvoor het nu de hoogste tijd geworden is”, zoals wetenschapsjournalist Eli Kintisch schreef? En ontslaan deze megalomane plannen ons als individu van de verantwoordelijkheid om beter voor de aarde te zorgen?

De tentoonstelling is nog te zien tot 12 januari 2025. Je kan er twee prototypes van Lowtech Magazine bekijken: de website op zonne-energie en een fietsgenerator (die je ook kan uittesten). Geen voorbeelden van geo-engineering, uiteraard, maar wel alternative oplossingen voor een grootschalige, top-down aanpak die ook aan bod komt in de tentoonstelling. Het museum nodigde mij uit voor een uitgebreid interview, de video kan je hier bekijken.

Lowtech Magazine op papier, in het Nederlands

Fri, 02 Dec 2022 00:00:00 +0000

Afbeelding: Lowtech Magazine op papier. Foto: Jordi Parra.

Lowtech Magazine zag het levenslicht in september 2007, eerst in het Nederlands en na een paar maanden ook in het Engels. Vijftien jaar later verschijnt het magazine in meer dan vijf talen en haalt het gemiddeld 250.000 unieke bezoekers per maand. In lijn met de filosofie vernieuwden we de website in 2018 – ze draait nu op zonne-energie en gaat offline bij aanhoudend slecht weer.

Tussen 2019 en 2021 publiceerden we de Engelstalige website op papier, in totaal vier volumes met meer dan 2.700 pagina’s en 700 beelden. Vandaag lanceren we het eerste in een soortgelijke reeks Nederlandstalige boeken. We beginnen met het meest recente volume, dat de 18 nieuwste artikels van de website bij elkaar brengt (2018-2022). Vanaf volgend jaar brengen we twee andere volumes uit met eerdere artikels.

Het boek is online te koop. Het telt 404 pagina’s en 208 afbeeldingen in zwart-wit. De inhoudstafel:

Ook circulaire economie pleegt roofbouw op planeet
Kan het licht even uit? Naar een nieuwe definitie van energiezekerheid
Energielabels verplichten zuinige woningbezitters tot nutteloze investeringen
De wraak van de warmwaterkruik
De neveldouche: duurzame decadentie
Warmtemolens: Verwarm je huis met windenergie
Kunnen we windturbines opnieuw uit hout bouwen?
De heruitvinding van de kleine windturbine
Bouw een fietsgenerator voor warmte en elektriciteit
Te veel verbranding, te weinig vuur
De thermo-elektrische kachel: een alternatief voor zonnepanelen?
Kan het verbranden van biomassa weer duurzaam worden?
Zinkstukken: als vlechtwerk uit de hand loopt
De fruitgracht: subtropische planten kweken bij vrieskou
Kunnen we lowtech zonnepanelen bouwen?
Hoe ontwerp je een zeilschip voor de 21ste eeuw?
Waarom ik geen nieuwe laptops meer koop
Hoe duurzaam is een hoogtechnologische gezondheidszorg?

Bestel: Lowtech Magazine 2018-2022 (Nederlandse versie), Kris De Decker, 2022. ISBN: 978-1-4709-9087-9.

Afbeelding: Lowtech Magazine op papier. Foto: Jordi Parra.

Boeken in voorbereiding

Het is pas sinds 2018 dat de inhoud van de Engelstalige en Nederlandstalige website gelijk lopen. Voor die tijd verscheen een aanzienlijk deel van de verhalen slechts in één taal. Zelfs als een artikel in twee talen bestond, was het verhaal niet altijd hetzelfde. Kortom, dit boek lijkt erg op de Engelstalige versie, terwijl dat voor de volgende volumes (2007-2012 en 2012-2018) niet het geval zal zijn. Ook zullen de komende boeken niet alle online artikels bevatten: we selecteren artikels die ondanks hun leeftijd nog steeds relevant zijn.

In het nu verkrijgbare volume zijn er een aantal verschillen met de Engelstalige versie. Het bevat twee recentere artikels: “De wraak van de warmwaterkruik” en “Bouw een fietsgenerator voor warmte en elektriciteit”. Een derde artikel is nooit in het Engels verschenen: “Energielabels verplichten zuinige woningbezitters tot nutteloze investeringen”. Andersom ontbreken drie artikels die wel in het Engelstalige boek staan.

Tegelijk met de Nederlandstalige reeks maken we ook een Franstalige reeks. Eén volume is al verkrijgbaar, de twee andere zijn in voorbereiding.

Waarom een website op papier?

Als informatiemedium is het boek moeilijk te overtreffen. Ten eerste kunnen boeken worden gelezen zonder toegang tot een computer, het internet, of elektriciteit. Een boek leest ook prettiger dan een computerscherm en maakt concentratie makkelijker. Verder is papier ook nuttig om de inhoud van Lowtech Magazine op de lange termijn te bewaren. Tot slot financiert de verkoop van boeken nu grotendeels het schrijven van nieuwe artikels en het bouwen van prototypes. Er staat geen reclame meer op de website.

Drukken op aanvraag

Dit boek wordt pas gedrukt als iemand het bestelt (“print on demand”). Onze verdeler Lulu.com werkt met drukkers over de hele wereld, zodat de meeste exemplaren lokaal worden geproduceerd en relatief korte afstanden afleggen. Op bestelling drukken is duurzamer en stelt ons in staat een reeks boeken aan te bieden zonder grote investeringen vooraf. Wel duurt het een paar dagen langer om het boek te ontvangen, omdat het eerst moet worden gedrukt.

Lowtech Magazine 2018-2022 (Nederlandse versie), Kris De Decker, 2022. ISBN: 978-1-4709-9087-9.

Een overzicht van de Engelstalige reeks.

Boek design en zetwerk: Lauren Traugott-Campbell, Laia Comellas.