LOW←TECH MAGAZINE Nederlands

Lowtech Magazine in Design Museum Den Bosch

Sun, 01 Dec 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: Interview Design Museum Den Bosch.

De tentoonstelling “Design voor de planeet” in het Design Museum Den Bosch in Nederland biedt een historische blik op het fenomeen geo-engineering. Al eeuwenlang dromen ontwerpers, architecten en ingenieurs ervan om de wereld naar hun hand te zetten. Wat als we hele continenten konden bouwen, orkanen konden temmen of de straling van de zon konden dimmen? Dit soort grote, opzettelijke ingrepen in de natuur wordt ook wel geo-engineering genoemd: het aanpassen, bouwen, vormgeven van de aarde zélf.

De laatste jaren komt de term geo-engineering steeds vaker voorbij in discussies over het klimaat. Nu de ernstige gevolgen van klimaatverandering steeds duidelijker zichtbaar worden, snakken we naar een pasklare oplossing – een quick fix. Is geo-engineering inderdaad “een slecht idee waarvoor het nu de hoogste tijd geworden is”, zoals wetenschapsjournalist Eli Kintisch schreef? En ontslaan deze megalomane plannen ons als individu van de verantwoordelijkheid om beter voor de aarde te zorgen?

De tentoonstelling is nog te zien tot 12 januari 2025. Je kan er twee prototypes van Lowtech Magazine bekijken: de website op zonne-energie en een fietsgenerator (die je ook kan uittesten). Geen voorbeelden van geo-engineering, uiteraard, maar wel alternative oplossingen voor een grootschalige, top-down aanpak die ook aan bod komt in de tentoonstelling. Het museum nodigde mij uit voor een uitgebreid interview, de video kan je hier bekijken.

Gemeenschappelijke luxe: het openbare badhuis

Thu, 03 Oct 2024 00:00:00 +0000

Afbeelding: Het interieur van een badhuis, gebouwd op een warmwaterbron, Taiwan. Foto uit het begin van de 20ste eeuw. Publiek domein.

Geen stromend water in huis

Voor mensen in industriële samenlevingen zijn er maar weinig activiteiten die meer privacy vragen dan het wassen en verzorgen van het lichaam. We doen het meestal alleen, in onze private badkamer, met de deur op slot. Historisch gezien is dat ongebruikelijk. Baden in het bijzijn van anderen was eerder regel dan uitzondering. Tot in de eerste helft van de twintigste eeuw hadden veel huishoudens, zelfs in de meest geavanceerde industriële samenlevingen, geen stromend water, laat staan een eigen badkamer. ¹

Een badkamer heeft niet alleen een watervoorziening nodig, maar ook een rioolafvoer en een energiebron om het water te verwarmen. Natuurlijk is het mogelijk om thuis een warm bad te nemen zonder deze infrastructuur. Al sinds de Oudheid bouwden de rijken privébaden in hun huizen. Meestal konden ze dat doen omdat minder welgestelde mensen - ofwel bedienden of slaven - hun badkuipen vulden en weer leeg maakten met emmers en brandhout verzamelden om het water te verwarmen.

Voor de meeste mensen was het echter praktischer om hun lichaam naar het water te brengen dan andersom. Voor sommigen betekende dat baden in rivieren, meren en warmwaterbronnen. Voor anderen, vooral in stedelijke omgevingen, betekende dit een bezoek aan het openbare badhuis.

Afbeelding: Badhuis in Aaken, Duitsland. Tekening door Jan Luyken, 1682.

Is baden slecht voor de planeet?

Moderne badgewoontes zijn een schoolvoorbeeld van een onduurzame levensstijl gebaseerd op fossiele brandstoffen. Warm water is de op één na grootste energievreter in veel huishoudens (na ruimteverwarming en/of -koeling), en een groot deel daarvan wordt gebruikt voor baden of douchen. ² De moderne badkamer gebruikt ook veel water en voegt extra energieverbruik toe door ruimteverwarming en afvalwaterzuivering. Het bouwen en renoveren van badkamers kost ook grondstoffen.

Milieuactivisten volgen twee strategieën om deze problemen aan te pakken. De eerste strategie concentreert zich op technologische oplossingen, zoals douchekoppen met een laag waterverbruik, zonneboilers, en warmteterugwinningssystemen voor afvalwater. De tweede strategie richt zich op gedrags- of sociale veranderingen door de moderne normen voor properheid en comfort in vraag te stellen: korter en minder vaak baden of douchen, koude douches nemen of een kattenwasje doen bij de wasbak. ²³

Het is onwaarschijnlijk dat deze strategieën veel resultaat zullen opleveren. Veel technologische oplossingen zijn moeilijk of onmogelijk te installeren in bestaande gebouwen, vooral in steden. Naarmate het aantal verdiepingen toeneemt, heeft een flatgebouw bijvoorbeeld al snel onvoldoende dakruimte om zonnecollectoren voor alle bewoners te installeren. Aan de andere kant zal het promoten van ongemak als opoffering voor duurzaamheid waarschijnlijk geen grote delen van de bevolking aanspreken. ³⁴

Gemeenschappelijk baden maakt het makkelijker om hygiëne los te koppelen van fossiele brandstoffen.

Gemeenschappelijk baden zou een derde strategie kunnen zijn, maar wordt zelden genoemd. Dat is opmerkelijk, want op vlak van duurzaamheid is het moeilijk te overtreffen. De bouw en het gebruik van een badhuis voor 1000 mensen kost veel minder energie dan de bouw en het gebruik van 1000 individuele badkamers. Een openbaar badhuis is ook efficiënter wat betreft grondstoffen, geld en ruimte. ⁵

Net zo belangrijk is dat gemeenschappelijk baden de toepassing van bovengenoemde duurzame technologieën haalbaarder maakt. Dat vermindert het energieverbruik nog verder en maakt het mogelijk om baden los te koppelen van fossiele brandstoffen. Tot slot kan een openbaar badhuis duurzaamheid bevorderen zonder comfort in te leveren. Integendeel, een badhuis voor een gemeenschap bouwen is zoveel efficiënter dat er ruimte ontstaat voor gedeelde luxe en zelfs extravagantie. Dat is wellicht makkelijker te verkopen dan het nemen van een koude douche.

Afbeelding: Een publiek badhuis in Duinkerken, Frankrijk, geopend in 1897.

Baden in rivieren, meren en warmwaterbronnen

De natuur heeft mensen ruim voorzien van badfaciliteiten: beken, rivieren, poelen, meren, watervallen en regenbuien. De mensheid bracht veel tijd door in tropisch Afrika, waar baden geen kunstmatig verwarmd water nodig had voor comfort. Toen we naar koudere klimaten verhuisden, bood de natuur ons een andere oplossing: warmwaterbronnen. Er bestaan vele tienduizenden warmwaterbronnen over de hele planeet - slechts een paar hedendaagse landen hebben ze helemaal niet (waaronder, helaas, België en Nederland). ⁶⁷

Baden in warmwaterbronnen was gebruikelijk in oude beschavingen over de hele wereld. Het is echter een gebruik dat nog verder teruggaat in de tijd. Archeologisch bewijs toont overvloedig aan dat veel prehistorische nederzettingen zich vestigden in de buurt van warmwaterbronnen. ⁶⁸ Het is onmogelijk om staalhard te bewijzen dat mensen die bronnen gebruikten om te baden, maar waarom zouden ze dat niet gedaan hebben, vooral in koude gebieden? ⁹

Genieten van een warm bad is een gewoonte die dateert uit de prehistorie.

De huidige badcultuur is gebaseerd op fossiele brandstoffen, maar als we naar de historische context kijken, is genieten van een warm bad niet noodzakelijk een onduurzaam idee. In het geval van warmwaterbronnen is de volledige infrastructuur - watertoevoer, afvoer en warmtebron - al aanwezig.

Onze voorouders vonden ook het stoom- of zweetbad uit. Dat maakte het mogelijk om in alle seizoenen en klimaten in koud water te kunnen baden. In plaats van water te verwarmen, verwarmt het stoombad mensen zodat ze comfortabel kunnen baden in koud water. De vroegste stoomhutten uit de prehistorie waren niet veel meer dan kleine blokhutten of tentachtige constructies bedekt met wollen dekens of huiden. ¹⁰¹¹¹²¹³

Afbeelding: Badplaats, olie op canvas, Paul Gauguin, 1886.

De geboorte van het badhuis

Kunstmatige badfaciliteiten van baksteen of natuursteen verschenen ongeveer 4.000 jaar geleden. ¹⁴ Het kon gaan om een openluchtbad, een badhuis of een privébadkamer. Veel badhuizen en baden werden bovenop natuurlijke warmwaterbronnen gebouwd, waardoor de natuurlijke omgeving werd aangepast om ze makkelijker, veiliger en aantrekkelijker te maken. ⁶⁸ Mensen begonnen ook water om te leiden naar stedelijke badfaciliteiten met behulp van kanalen, pijpleidingen en aquaducten. Ze begonnen ook baden te bouwen die kunstmatig verwarmd water gebruikten.

De oude Romeinen worden het meest geassocieerd met het openbare badhuis, hoewel ze veel inspiratie haalden bij de oude Grieken. Griekse badhuizen bestonden uit kamers met individuele heupbaden tegen de muren. Rechtop zittend gooiden de baders heet water over zich heen of lieten dit doen door een ondergeschikte. Romeinse baders daarentegen deelden het water in grote badkuipen of baden. Beide gebruikten ook stoombaden. ¹⁵¹⁶¹⁷¹⁸

Op het hoogtepunt van het keizerrijk waren er alleen al in de stad Rome ongeveer 1.000 openbare badhuizen voor een bevolking van ongeveer 1 miljoen mensen - één badhuis per 1.000 mensen. ⁸¹⁹ De meest prominente badhuizen waren de “thermae”, waar tot een paar duizend mensen tegelijk konden baden. Deze faciliteiten, die alleen in de grootste steden voorkwamen, waren rijkelijk versierd met mozaïeken, marmeren vloeren en baden, granieten zuilen en standbeelden. De meeste Romeinse badhuizen waren echter kleinere buurtbaden die “balnea” werden genoemd. ¹⁵

Afbeelding: dwarsdoorsnede van de Thermen van Diocletianus. Een schilderij van de Franse architect Edmond Paulin, 1880. Dit openbare badhuis was het grootste in het keizerrijk, met een capaciteit van meer dan 3000 mensen.

Het pre-industriële badhuis

De geschiedenis van het openbare badhuis gaat verder na de ondergang van het Romeinse Rijk. In het Oosten evolueerde het Romeinse badhuis tot de hammam, die de baden achterwege liet en zich meer concentreerde op zweten als reinigingsmethode. ²⁰²¹ Na een zweetbad gooiden mensen water over zichzelf heen. De hammams, die deden denken aan de kleine Romeinse balnea, verspreidden zich in grote aantallen in alle steden van de islamitische wereld. De Islam vereist het wassen van het lichaam voor het bidden. ²²

In West-Europa raakten veel Romeinse baden in verval. Het openbare badhuis kwam echter weer helemaal terug tijdens de late Middeleeuwen, toen een nieuwe periode van verstedelijking aanbrak. ²³²⁴²⁵ In de 13e, 14e en 15e eeuw hadden veel Europese steden een openbaar badhuis per 2.000 tot 5.000 inwoners. ²⁶ Veel waren stoombaden geïnspireerd op de hammam. Een tweede type badhuis bood houten badkuipen voor een kleine groep mensen. Het middeleeuwse badhuis stond bekend als een “stoof”, wat verwijst naar de oven die het water voor de badkuipen verwarmde of de ruimte vulde met stoom. ²³²⁵

Afbeelding: een voormalig middeleeuws badhuis, gebouwd in 1562, in Múnden, Duitsland. Foto door Axel Hindemith (CC BY-SA 4.0).

Afbeelding: Het vrouwenbadhuis, door Albrecht Dürer, 1496.

Afbeelding: Het Rudasbadhuis, Ludwig Rohbock, 1850. Het Rudasbadhuis in Budapest werd gebouwd in 1550 en wordt nog steeds gebruikt.

Noord-Europa en Rusland - nooit veroverd door Romeinse of islamitische rijken - hielden vast aan zweet- en hete luchtbaden. In de Middeleeuwen bestonden er bijvoorbeeld openbare “banyas” in steden in het Grootvorstendom Moskou. ¹² Azië ontwikkelde ook onafhankelijke badculturen. In het laatmiddeleeuwse Japan deelden mensen om economische redenen privébaden met familie, buren en vrienden. Voor deze “coöperatieve baden” van meestal vier tot tien personen bracht elke badgast een portie brandhout mee om het water te verwarmen. Die praktijk evolueerde naar grotere openbare baden - “sento” - die vanaf de vijftiende eeuw een snelle groei doormaakten.²⁷²⁸

Afbeelding: Vrouwen in een stoombad. Houtgravure door Olaf Sörling, 1881.

Afbeelding: Mannen in een Japans badhuis, begin twintigste eeuw. Foto in het publieke domein.

Baden voor het plezier

Milieuactivisten die ijveren voor korter of minder vaak douchen beschouwen baden impliciet als een strikt utilitaire praktijk. Maar tijdens het grootste deel van de geschiedenis gingen mensen niet alleen in bad omwille van hygiënische redenen. Ze bezochten het badhuis ook om te ontspannen, plezier te maken en te socialiseren. In plaats van een snelle aangelegenheid duurde het baden - ongeacht de vorm - vaak uren. ¹⁵²⁸

De oude Grieken zaten samen in individuele badkuipen en voerden gesprekken, waarvoor de akoestiek van de ruimte optimaal geschikt was. ²⁹ In het oude Rome waren openbare baden plaatsen waar mensen bijna dagelijks naartoe gingen om gezien te worden, vrienden te ontmoeten, te ontspannen, te roddelen, te dineren of te sporten en te studeren. De baders maakten gebruik van schoonheidsbehandelingen - ze lieten zich masseren, scheren, kappen en ontharen. Ze vierden feesten en verjaardagen en huldigden buitenlandse gasten. ¹⁵¹⁷¹⁹²⁵³⁰

In plaats van een snelle aangelegenheid duurde het baden - ongeacht de vorm - vaak uren.

Het middeleeuwse Europese badhuis zette deze tradities voort, met minder pracht en praal, maar niet noodzakelijk met minder enthousiasme. Met name middeleeuwse badhuizen met houten badkuipen waren vaak een plek van vermaak waar ook eten, drinken, muziek en verschillende soorten lichamelijke verzorging werden aangeboden. ²³ In Japan werden openbare baden in de 16e eeuw plaatsen om samen te komen en te socialiseren, met grote groepen mensen die aten, dronken en zongen. ²⁷²⁸ Het baden in rivieren, dat tot in de 20e eeuw rond de steden en op het platteland werd voortgezet, was ook deels vermaak waarbij zwemmen een potentieel onderdeel was. ³¹

Tegelijkertijd werd baden als essentieel beschouwd om ziekten te voorkomen en te genezen, volgens de Hippocratische ideeën dat mensen de balans van lichaamsvloeistoffen konden behouden of herstellen door het lichaam bloot te stellen aan koude, warme, vochtige of droge omstandigheden. De inrichting van pre-industriële baden weerspiegelde deze ideeën, met baden en ruimtes van verschillende temperaturen. ¹⁵²¹

Afbeelding: miniatuurtekening in "De Sphaera Mundi", geschreven door Johannes de Sacrobosco, circa 1230.

Schaken in het Széchenyi badhuis in Boedapest, Hongarije, 1973. Foto door Kereki Sándor. Bron: [Fortepan](https://fortepan.hu/hu/).

Gemeenschappelijke luxe

Hoewel deze elementen van plezier, sociale interactie en gezondheid vandaag de dag nog steeds aanwezig zijn in minerale spa’s, is er een cruciaal verschil met vroegere badpraktijken. De huidige spa is veel te duur om een private badkamer te vervangen. Het historische openbare badhuis was daarentegen een egalitaire instelling.

Romeinse openbare baden hadden geen of lage inkomgelden en waren voor iedereen toegankelijk. Er waren geen zones die gereserveerd waren voor hooggeplaatste burgers. In combinatie met de prachtige architectuur en weelderige decoratie van de baden, zorgde dit ervoor dat zelfs de armste mensen van luxe konden proeven. ¹⁵¹⁷¹⁹ Deze gewoonten werden voortgezet in de Europese Middeleeuwen en werden gedeeld door badculturen over de hele wereld. ²³ In Japan bijvoorbeeld hielp het badhuis bij het “langzaam deconstrueren van de bestaande sociale hiërarchie en creëerde het een nieuwe culturele stroom tussen de elite en de gewone mensen.” ²⁸³²

De enige scheiding vond plaats tussen mannen en vrouwen en zelfs dat was verre van universeel in ruimte en tijd. Mannen en vrouwen gingen naar verschillende badhuizen, gebruikten verschillende afdelingen, of deelden dezelfde ruimtes op verschillende tijden van de dag of de week. ¹²¹⁵¹⁷¹⁹²³

Afbeelding: een "sento" in Japan. Foto door [Stuart Gibson](https://stuartgibson.aminus3.com/portfolio/), gepubliceerd met toestemming.

Het energieverbruik van Romeinse badhuizen

Hoe duurzaam was al die gemeenschappelijke luxe? Het meeste onderzoek naar het energieverbruik van badhuizen heeft betrekking op de Romeinse baden. Historici hebben de grote badhuizen uit het Romeinse Rijk soms als verspillend bestempeld, met het argument dat hun wijdverspreide gebruik ontbossing veroorzaakte. ³³³⁴³⁵ De afgelopen jaren hebben archeologisch onderzoek, thermische analyse en warmteoverdrachtstudies echter steeds duidelijker gemaakt dat Romeinse badhuizen, ondanks hun weelde, opmerkelijk energiezuinige gebouwen waren. ³⁶³³

De eerste reden daarvoor was het gebruik van de hypocaustum. Dat verwarmingssysteem bestond uit een of meer ondergrondse vuren die warme lucht onder de vloer en in de holle muren verspreidden (sommige badhuizen hadden ook verwarmde plafonds). Door de grote stralingsoppervlakken konden de ruimtes in het gebouw op een lagere temperatuur worden verwarmd, waardoor energie werd bespaard. Hoewel het water voor de baden periodiek opnieuw werd verwarmd in een geïsoleerde boiler dicht bij de oven, hielp de warmte in de vloeren en de muren om het water voor langere tijd warm te houden. ³⁶³³

Een studie van de Stabische Thermen, een van de oudste overgebleven “thermae”, laat een brandstofverbruik zien van tussen de 5 en 8 kg brandhout per uur, afhankelijk van het seizoen. ³⁶³⁷ Dat komt overeen met een houtvoorraad van iets meer dan 60 bomen (essen) per jaar, een hoeveelheid die wellicht niet tot ontbossing leidde. ³⁶ Het verbruik van brandhout was waarschijnlijk nog lager omdat Romeinse badhuizen ook andere lokaal beschikbare brandstoffen gebruikten, vaak afvalproducten: riet, bijproducten van de oogst (olijfpitten, snoeisel van boomgaarden, kaf) en dierlijk afval (mest en botten). ³³

Veel Romeinse badhuizen werden op zonnige dagen bijna volledig door zonne-energie opgewarmd.

Volgens dezelfde methodologie toont een studie van een later badcomplex - de Forum Thermen in Ostia - aan dat de Romeinen de energie-efficiëntie van hun badhuizen bleven verbeteren. ³⁸³⁹ De Forum Thermen waren drie keer zo groot als de Stabische Thermen - 923m2 tegenover 310m2 verwarmde ruimtes - maar hun berekende jaarlijkse houtverbruik is niet eens twee keer zo hoog: ruwweg 100 bomen per jaar. ³⁸³⁶ Het nieuwere badhuis had dikkere muren (twee meter in plaats van één meter) en veel grotere ramen, waardoor het aandeel zonnestraling toenam. ⁴⁰ Eerder onderzoek heeft aangetoond dat dit badhuis op zonnige dagen bijna uitsluitend door zonne-energie werd verwarmd. ⁴¹

De bovenstaande studies gaan ervan uit dat de Romeinen hun baden 24 uur per dag verwarmden, tenzij er onderhoud nodig was. Romeinse badhuizen werden zeer waarschijnlijk de hele nacht door verwarmd, omdat dat praktischer en energiezuiniger was. Veel baden waren dagelijks geopend en het kon een hele dag duren om ze vanuit koude toestand op te warmen. In latere eeuwen gebruikten middeleeuwse badhuizen en hammams vaak de hitte of de as van de oven om ’s nachts brood en ander voedsel te bakken. ⁴² Hammams en middeleeuwse badhuizen waren minder energie-efficiënt dan Romeinse baden. Hammams hadden verwarmde vloeren maar geen verwarmde muren en weinig ramen, terwijl middeleeuwse badhuizen vaak geen van beide hadden.

Afbeelding: De grote ramen van de Forum Thermen. Foto: [Jan Theo Bakker](https://www.ostia-antica.org/regio1/12/12-6.htm).

Afbeelding: de hypocaustum van de Grote Thermen in Dion. Foto door Carole Raddato (CC BY-SA 2.0).

Afbeelding: historische reconstructie van de Romeinse baden in Weißenburg, Duitsland. Bron: [CyArk](https://en.m.wikipedia.org/wiki/File:Cyark_Weissenburg_Reconstruction.jpg#filelinks). CC BY-SA 3.0

Het Romeinse badhuis versus de private douche

Hoe verhoudt het energieverbruik van het Romeinse badhuis zich tot dat van de moderne douche? Academisch onderzoek geeft geen antwoord, maar een snelle rekensom laat zien dat het Romeinse baden, dat uren duurde, energiezuiniger was dan de hedendaagse privédouche, die gemiddeld 9 minuten duurt. Het dagelijkse energieverbruik van de Forum Thermen komt overeen met het dagelijkse energieverbruik van 557 douches. ⁴³ Hoewel we niet weten hoeveel mensen de Forum Thermen dagelijks bezochten, overtroffen ze dat aantal waarschijnlijk: het badhuis kon tot 500 baders tegelijk herbergen. ⁴⁴

Het Romeinse baden, dat uren duurde, was energiezuiniger dan de hedendaagse privédouche, die gemiddeld 9 minuten duurt.

Bovendien heeft in de bovenstaande berekening het energieverbruik voor de douche alleen betrekking op waterverwarming, terwijl het brandstofverbruik voor de openbare baden ook - en voornamelijk - ruimteverwarming omvat. ³⁶ Als we er bijvoorbeeld van uitgaan dat het water in de baden van de Stabische baden slechts één keer per dag werd ververst, was de verwarming van het water goed voor minder dan 10% van het totale energieverbruik, wat overeenkomt met het energieverbruik van slechts 52 douches. Het lage energieverbruik voor waterverwarming wordt deels verklaard door de uitstekende thermische isolatie van de verwarmde vloeren en muren, waardoor ruimte- en waterverwarming niet van elkaar kunnen worden gescheiden. Maar het komt ook doordat de Romeinen het water deelden in gemeenschappelijke baden, terwijl elke douche vers verwarmd water vereist.

Het Romeinse badhuis steekt ook gunstig af bij de typische sauna, waarvoor het brandstofverbruik schommelt tussen 5 en 15 kg brandhout per sessie. ⁴⁵ Slechts zestien van zulke saunasessies vereisen evenveel brandstof als de Stabische baden dagelijks verbruikten. De sauna heeft geen verwarmde vloer en wanden. Bovendien werd hij historisch vaak gedeeltelijk ondergronds gebouwd om brandstof te besparen, maar tegenwoordig is het meestal een slecht geïsoleerd gebouw dat in een koud klimaat staat.

Afbeelding: Badsandelen voor vrouwen, Saoedi-Arabië. De verwarmde vloeren van de hammam waren te heet om met blote voeten te betreden. Bron: [Wereldmuseum](https://collectie.wereldmuseum.nl/) (CC BY-SA 4.0).

De openbare badhuizen van de Industriële Revolutie

Sinds de Romeinse tijd en de late middeleeuwen zijn badgewoonten behoorlijk veranderd, vooral in het grootste deel van de westerse wereld. Weinigen van ons zullen de tijd of zelfs de behoefte hebben om dagelijks meerdere uren in een badhuis door te brengen. Sommigen zullen zich ook ongemakkelijk voelen om in het openbaar te baden. ³⁰ Een badhuis kan echter ook een vorm aannemen die meer in overeenstemming is met moderne badgewoonten. Dat demonstreert het openbare badhuis van de industriële revolutie.

In de negentiende en vroege twintigste eeuw ontvingen steden grote aantallen immigranten die in fabrieken kwamen werken. De meeste van deze mensen werden gehuisvest in overvolle gebouwen zonder stromend water, wat leidde tot onhygiënische omstandigheden. ⁴⁶ Regelmatige epidemieën en nieuwe medische inzichten leidden tot een “evangelie van reinheid” dat resulteerde in een nieuwe golf van openbare badhuizen in de hele Westerse wereld. Velen daarvan verdwenen pas tussen de jaren 1950 en 1980.

De beweging voor openbare hygiëne begon in Engeland en bereikte daar een hoogtepunt in de jaren 1840. Tegen 1896 onderhielden meer dan 200 gemeenten in Groot-Brittannië openbare baden. Het Engelse badhuis imiteerde de pracht en praal van de Romeinse baden in zijn architectuur en decoratie: het was “groot, mooi en kostbaar”. ⁴⁶ Het kopieerde echter niet de oude badgewoonten. Er werden nu verschillende delen van het badhuis gereserveerd voor verschillende sociale klassen. Bovendien maakten de gedeelde baden nog steeds sociale interactie mogelijk, maar werden de badkuipen nu in individuele compartimenten geplaatst. Ten slotte stelde het moderne badhuis maximale tijdslimieten in voor het gebruik van het gemeenschappelijke bad en de individuele badkuipen. ⁴⁶⁴⁷⁴⁸

Afbeelding: Nechelles openbaar badhuis in Birmingham, Engeland, 1910. Foto door Oosoom (CC BY-SA 3.0).

Afbeelding: Het gerenoveerde interieur van het Amalienbad in Wenen, Oostenrijk, gebouwd in 1926. Het was één van de grootste badhuizen van Europa in die tijd, met een capaciteit voor 1.300 mensen. Het originele dak kon geopend worden bij goed weer. Foto door Schwimmschule Steiner (CC BY-SA 4.0).

Het douchebadhuis

Duitsland, dat als eerste de Britten volgde op het continent, bouwde ook monumentale badhuizen. ⁴⁹ In de jaren 1880 betoogde de Berlijnse arts Oscar Lasser echter dat de grote baden te duur waren om in de benodigde aantallen te bouwen. Hij stelde de introductie voor van kleinere badhuizen met alleen maar douches in individuele compartimenten. Tot dan toe was de douche alleen verbonden aan een badkuip of werd hij gebruikt in kazernes en gevangenissen, waar soldaten en gevangenen met koud water werden gedoucht. ⁴⁸⁴⁶²⁵

Badhuizen met alleen maar douches weren het dominante type in het grootste deel van West-Europa en ook in Noord-Amerika, waar de sanitaire hervormingsbeweging pas in de jaren 1890 op gang kwam. ⁵⁰⁵¹ Het douchebadhuis ruimde de laatste overblijfselen van de oude badcultuur uit de weg door de gemeenschappelijke baden achterwege te laten en over te schakelen op een meer praktische architectuur. Het openbare badhuis uit de Industriële Revolutie was de “antithese van het pre-industriële badhuis”. ⁴⁷ Hoewel baders nog steeds gebruik maakten van een gemeenschappelijke infrastructuur, was er geen ruimte meer voor plezier, sociale interactie, openbare naaktheid en het vermengen van sociale klassen.

Het openbare badhuis uit de Industriële Revolutie was de antithese van het pre-industriële badhuis

Terwijl de hogere sociale klassen geleidelijk toegang kregen tot hun eigen watervoorziening en badkamers, werd het openbare bad steeds meer geassocieerd met armoede. Hoewel douchebadhuizen geen aparte afdelingen hadden voor verschillende sociale klassen, werden ze voornamelijk gebouwd in buurten met lage inkomens en waren ze alleen bedoeld voor de armen. Badgasten werden naar hun douchecel geleid door een begeleider, die de kraan opendraaide, de watertemperatuur bepaalde en een tijdsklok startte. Mensen hadden maximaal 20 minuten om zich uit te kleden, te douchen en weer aan te kleden. ⁴⁶⁴⁷ “De armen moesten schoon zijn maar er niet te veel van genieten.” ⁴⁶

Afbeelding: de laatste badmeester van een badhuis in Haarlem, Nederland, 1984. Foto in het publieke domein.

Individuele bad- en douchekamers uitgerust met tijdsklokken in Amsterdamse badhuizen, 1985. Bron: [Stadsarchief Amsterdam](https://archief.amsterdam/beeldbank/detail/ca27031b-8e92-023a-eb42-461dc0cf6fd2/media/728f468c-3dca-91e3-0eb9-6dca39ea8130?mode=detail&view=horizontal&q=badhuis&rows=1&page=24).

Afbeelding: Douchecabines in een gemeentelijk badhuis in Amsterdam. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Afbeeding: Het ketelhuis van een gemeentelijk badhuis in Amsterdam, 1985. Bron: Stadsarchief Amsterdam.

Zullen we het openbare badhuis terugbrengen?

In Europa en Noord-Amerika verdween het openbare badhuis toen iedereen zijn eigen badkamer kreeg - hoewel we nog steeds samen baden in sportcentra en gemeenschappelijke badkamers blijven gebruiken in hostels of op campings. Het openbare badhuis overleeft elders, maar is bijna overal in verval. Bijvoorbeeld, Caïro had slechts acht hammams in 2000, vergeleken met meer dan zeventig aan het begin van de 19e eeuw. ⁵²⁵³ In 1968 telde Tokio 2.687 openbare badhuizen. In 2022 waren er nog maar 462 over. ⁵⁴⁵⁵

Historisch gezien werd het badhuis geboren uit de behoefte aan efficiëntie: baden kostte te veel middelen om individueel te organiseren. Dat is niet langer het geval dankzij de opmars van centrale infrastructuren - fossiele brandstoffen, elektriciteit, watervoorziening, riolering. Maar in de context van de huidige energiecrisis is de efficiëntie van het openbare badhuis opnieuw relevant geworden. Het is een oplossing die het energieverbruik relatief snel kan verminderen zonder dat er nieuwe technologieën nodig zijn of comfort moet worden opgeofferd. Veerkracht is een ander argument voor het badhuis. ⁵⁶

Afbeelding: Gemeentelijk badhuis op het Javaplein in Amsterdam. Foto: Stadsarchief Amsterdam.

Afbeelding: een voormalig badhuis in Flensburg, Duitsland. Foto: VollwertBIT (CC BY-SA 2.5).

Welk type openbaar badhuis willen we?

De metamorfose van het openbare bad in de 19e en 20e eeuw, die ook gevolgen had voor openbare baden buiten de westerse wereld, vormt een uitdaging voor iedereen die publiek baden nieuw leven wil inblazen met het oog op duurzaamheid. Welk type badhuis willen we? Natuurlijk zijn het Romeinse bad en het douchebadhuis uitersten en zijn er vele tussenvormen denkbaar. Toch zal elke ontwerper van een toekomstig badhuis beslissingen moeten nemen die waarschijnlijk controversieel zullen zijn.

Je zou bijvoorbeeld kunnen beargumenteren dat het douchebadhuis niet alleen past bij moderne badpraktijken, maar ook een maximale efficiëntie biedt. Dat is vooral waar als de overheid, in plaats van de badgast, de duur van de douche en de temperatuur van het water regelt. Op die manier zou het openbare badhuis een technologie kunnen worden om zuinigheid af te dwingen bij de hele bevolking. Maar op zijn zachtst gezegd is het onwaarschijnlijk dat zo’n aanpak enthousiasme zal opwekken voor een heropleving van het openbare badhuis. Het douchebadhuis bevordert evenmin de sociale interactie. ⁵⁷

Elke ontwerper van een toekomstig badhuis zal beslissingen moeten nemen die waarschijnlijk controversieel zijn.

Pleiten voor de terugkeer van het pre-industriële openbare badhuis, waarin sociale interactie en gemeenschappelijke luxe centraal staan, is misschien succesvoller om mensen weg te lokken van hun privébadkamers, maar het kent ook obstakels. Het openbare badhuis stuit al 2000 jaar op weerstand, meestal vanwege tegenstrijdige opvattingen over gezondheid en moraal. ⁵⁸ Bijvoorbeeld, zorgen over losbandigheid en prostitutie - echte en ingebeelde - lopen door de geschiedenis van het badhuis in alle culturen. ⁵⁹ Het scheiden van mannen en vrouwen pakt die zorgen niet volledig aan.

Afbeelding: Scène uit een badhuis, circa 1470, geschilderd door de Meester van Anthony of Burgundy (Berlin Staatsbibliothek, Ms. Dep. Breslau 2, vol. 2, fol. 244).

Elk pleidooi om openbare badhuizen nieuw leven in te blazen zal ook te maken krijgen met de angst voor besmettelijke ziekten. Een “lockdown” van de samenleving, zoals veel regeringen toepasten tijdens de pandemie van het coronavirus in 2020 en 2021, is bijvoorbeeld onverenigbaar met openbare badhuizen. Zo’n maatregel werkt alleen als iedereen een eigen badkamer heeft. ⁶⁰ Het verband tussen gemeenschappelijk baden en gezondheid is complex. De wetenschap heeft veel van de gezondheidsvoordelen van koude, warme en stoombaden bevestigd en heeft ook het belang van sociale interactie aangetoond. Mensen samenbrengen brengt echter ook altijd gezondheidsrisico’s met zich mee.

Hoe bouw je een low-tech badhuis?

Er is nog een verschil tussen badhuizen die voor en na de Industriële Revolutie werden gebouwd: preïndustriële baden werkten op hernieuwbare brandstoffen, terwijl industriële baden op fossiele brandstoffen werkten. Veel moderne badhuizen hadden een eigen kolencentrale die de ruimte en het water verwarmde en elektriciteit leverde voor de verlichting. Op fossiele brandstoffen werkende badhuizen zijn energie-efficiënter dan op fossiele brandstoffen werkende privébadkamers, maar het kan uiteraard nog beter.

Een groot badhuis dat wordt verwarmd door een hypocaustum en grote ramen is nog steeds moeilijk te verslaan als koolstofneutrale technologie, tenminste op basis van duurzame houtproductie. ⁶¹⁶² De verbranding van biomassa zorgt echter voor luchtvervuiling, terwijl we een badhuis ook zouden kunnen verwarmen met hernieuwbare energiebronnen die dat probleem niet hebben. De meest voor de hand liggende oplossing voor ruimte- en waterverwarming zijn vlakke plaat zonnecollectoren waarin de zon het water verwarmt. Windmolens die warmte opwekken zijn een low-tech alternatief voor thermische zonnecollectoren in minder zonnige klimaten. ⁶³ Andere potentiële warmtebronnen zijn geothermische energie en afvalwarmte van fabrieken.

Op fossiele brandstoffen werkende badhuizen zijn energie-efficiënter dan op fossiele brandstoffen werkende privébadkamers, maar het kan uiteraard nog beter.

Het grootste nadeel van een badhuis op zonne- of windenergie is de afhankelijkheid van gunstige weersomstandigheden. Om dat te compenseren kan zonne- of windenergie worden gecombineerd met thermische energieopslag, zoals geïsoleerde watertanks. Warmte opslaan in een thermische massa voor langere periodes is veel goedkoper en duurzamer dan elektriciteit opslaan in chemische batterijen. Het vereist echter ruimte die alleen gemeenschappelijk baden kan bieden. Stoombaden en sauna’s zijn moeilijker los te koppelen van biomassaverbranding, maar er bestaan enkele innovatieve voorbeelden. ⁶⁴

Door badfaciliteiten te clusteren in een gedeelde infrastructuur ontstaat er ook voldoende ruimte om een badhuis te voorzien van uitgebreide warmte-isolatie (een doorslaggevende factor in energieverbruik) en te zorgen voor een autonome watervoorziening (bijvoorbeeld door regenwater op te vangen en op te slaan) en de lokale behandeling van afvalwater (bijvoorbeeld door fytoremediatie met behulp van planten).

Architecten hebben een aantal van deze ideeën toegepast in landen waar openbare baden nog steeds worden gebruikt. In een bergdorp in China bijvoorbeeld is een gemeenschappelijk badhuis voor 5.000 mensen grotendeels onafhankelijk van centrale infrastructuurnetwerken. Het water wordt opgepompt uit een bron en verwarmd met zonnecollectoren. Het afvalwater van de douches en toiletten wordt gefilterd in bassins gevuld met bamboeplanten. ⁶⁵.

Afbeelding: dit badhuis in China heeft 24 douches en bedient een gemeenschap van 5.000 mensen. Het recycleert het afvalwater met bamboeplanten. Bron: BAO Architects.

Een openbaar badhuis past echter ook in de hoogtechnologische visie van een gecentraliseerde energie-infrastructuur op basis van PV-panelen en windturbines die elektriciteit leveren. In een dergelijke configuratie zouden openbare badhuizen een overschot aan elektriciteit kunnen absorberen tijdens dagen met veel zon of wind. In plaats van de elektriciteit van overtollige zonne- en windenergie te vernietigen, zouden we die kunnen gebruiken om elektrische warmtepompen aan te drijven en de warmte op te slaan in de thermische massa van openbare badhuizen. ⁶⁶ Hoewel deze aanpak minder efficiënt is dan badhuizen die zonder elektriciteit werken, is het nog altijd beter dan een scenario waarin een gecentraliseerd hernieuwbaar elektriciteitsnet energie levert aan een veel groter aantal privébadkamers.

Kris De Decker

Veel dank aan Jonas Görgen en Elizabeth Shove voor hun feedback op een eerdere versie van dit artikel.

Marie Verdeil en Roel Roscam Abbing hebben bijgedragen aan de selectie van afbeeldingen.

De aanleg van waterleiding- en rioolnetwerken nam veel tijd in beslag, vooral in oudere Europese steden. Vóór 1900 hadden alleen de duurste Parijse flats een badkamer. ²⁶ In de rijkste Britse huishoudens verschenen in de jaren 1860 privé-baden. Toch duurde het nog tot de jaren 1950 voordat arbeiderswoningen routinematig van warm en koud stromend water werden voorzien. ³ In de nieuwere steden van de VS was het gemakkelijker om een infrastructuur voor watervoorziening en riolering aan te leggen. Vanaf de jaren 1870 overtrof het Amerikaanse sanitair dat van elk ander land. Meer dan de helft van alle Amerikaanse huizen had een complete badkamer in 1940. Ter vergelijking: in heel Frankrijk had in 1954 slechts één huis of appartement op tien een douche of bad. ²⁰ ↩︎
De neveldouche: duurzame decadentie?, Kris De Decker, Low-tech Magazine, 2019. https://qelnixcor.cloud/nl/2019/10/mist-showers-sustainable-decadence/ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Pickerill, Jenny. “Cold comfort? Reconceiving the practices of bathing in British self-build eco-homes.” Annals of the Association of American Geographers 105.5 (2015): 1061-1077. https://www.tandfonline.com/doi/full/10.1080/00045608.2015.1060880 ↩︎ ↩︎ ↩︎
De trend gaat in de richting van meer en langere douches ² en meer, grotere en luxere privébadkamers. Zo heeft meer dan een derde van de nieuwe eengezinswoningen in de VS drie of meer badkamers in 2021, vergeleken met “slechts” een kwart in 2005. Bron: Number of Bathrooms in New Homes in 2021, Jesse Wade, National Association Of Home Builders, November 2022. https://eyeonhousing.org/2022/11/number-of-bathrooms-in-new-homes-in-2021/ ↩︎
Hoeveel water publieke badhuizen kunnen besparen, hangt af van hoe mensen precies baden. Gedeelde baden en badkuipen zorgen voor waterbesparing, maar individuele douches en badkuipen niet, zelfs niet als ze in een gemeenschappelijke ruimte staan. ↩︎
Erfurt, Patricia. “Hot springs throughout history. The Geoheritage of hot springs.” Cham: Springer International Publishing, 2021. 119-182. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Tamburello, Giancarlo, et al. “Global thermal spring distribution and relationship to endogenous and exogenous factors.” Nature Communications 13.1 (2022): 6378. ↩︎
Cataldi, Raffaele, Susan F. Hodgson, and John W. Lund. Stories from a heated earth: our geothermal heritage. No. 19. Nicholson, 1999. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zelfs sommige dieren, zoals sneeuwapen en capibara’s, baden graag in warmwaterbronnen. Zie, bijvoorbeeld: Matsuzawa, Tetsuro. “Hot-spring bathing of wild monkeys in Shiga-Heights: origin and propagation of a cultural behavior.” Primates 59.3 (2018): 209-213. https://link.springer.com/content/pdf/10.1007/s10329-018-0661-z.pdf. ↩︎
Sonntag, C. F. “The History of Baths and Bathing in Britain before the Norman Conquest.” Proceedings of the Royal Society of Medicine 13.sect_hist_med (1920): 25-46. ↩︎ ↩︎
Aaland, Mikkel. “Sweat: The illustrated history and description of the Finnish sauna, Russian bania, Islamic hammam, Japanese mushi-buro, Mexican temescal and American Indian & Eskimo sweat lodge.” (1978). ↩︎
Pollock, Ethan. Without the banya we would perish: a history of the Russian bathhouse. Oxford University Press, USA, 2019. ↩︎ ↩︎ ↩︎
De eerste schriftelijke verwijzing naar het stoombad dateert uit de vijfde eeuw voor Christus, toen de Griekse historicus Herodotus het Scythische zweetbad ten noorden van de Zwarte Zee vergeleek met het Griekse stoombad van zijn tijd. Het is echter zeer waarschijnlijk dat de oorsprong teruggaat tot de prehistorie. Het is niet verrassend dat het stoombad en het heteluchtbad zich aanvankelijk verspreidden in regio’s met koude en lange winters: Noordwest-Europa, Rusland, Alaska en Canada. Het werd ook gebruikt door inheemse Amerikanen en verspreidde zich ook naar Midden- en Zuid-Amerika. ¹⁰ ↩︎
Een van de vroegste archeologische vermeldingen van door mensen gemaakte badfaciliteiten dateert van rond 2300 voor Christus in wat nu Pakistan is. De inwoners van Mohenjo-daro, de vermoedelijke hoofdstad van de Indus-beschaving, bouwden putten en drainagesystemen die privébadkamers in de meeste woongebouwen mogelijk maakten, evenals een groot, gemeenschappelijk bad. De privébadkamers hadden een ondiep platform van 1m2 waar mensen emmers water over zich heen gooiden. Het “Grote Bad” was een bakstenen bassin met treden aan weerszijden en een capaciteit voor 160 m3 water. Omdat de stad in een heet woestijnklimaat lag, was het niet nodig om het water te verwarmen. Bronnen: Graeber, David, and David Wengrow. The dawn of everything: A new history of humanity. Penguin UK, 2021 + Jansen, Michael. “Mohenjo-Daro, Indus Valley civilization: water supply and water use in one of the largest Bronze Age cities of the third millennium BC.” Geo: A new world of knowledge (2011). https://openarchive.icomos.org/id/eprint/1541/1/110601geo_06_2011_indian_edition_email.pdf ↩︎
Maréchal, Sadi. Public baths and bathing habits in Late Antiquity: a study of the archaeological and historical evidence from Roman Italy, North Africa and Palestine between AD 285 and AD 700. Diss. Ghent University, 2016. https://biblio.ugent.be/publication/7235534/file/7235545.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Fagan, Garrett G. “The genesis of the Roman public bath: recent approaches and future directions.” American Journal of Archaeology 105.3 (2001): 403-426. ↩︎
Kosso, Cynthia, and Anne Scott, eds. The nature and function of water, baths, bathing, and hygiene from antiquity through the Renaissance. Vol. 11. Brill, 2009. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Zowel de Grieken als de Romeinen gebruikten ook koude baden in combinatie met sportfaciliteiten. Hier was de handeling van het wassen secundair. ¹⁵¹⁹ ↩︎
Hoagland, Alison K. The bathroom: a social history of cleanliness and the body. Bloomsbury Publishing USA, 2018. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ashenburg, Katherine. The dirt on clean: An unsanitized history. Vintage Canada, 2010. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Fournier, Caroline. Les bains d’al-Andalus: VIIIe-XVe siècle. Presses universitaires de Rennes, 2018. https://books.openedition.org/pur/44617#anchor-resume ↩︎ ↩︎ ↩︎
Sibley, Magda, Camilla Pezzica, and Chris Tweed. “Eco-hammam: the complexity of accelerating the ecological transition of a key social heritage sector in Morocco.” Sustainability 13.17 (2021): 9935 ↩︎
Coomans, Janna. “Janna Coomans - The Medieval Bathhouse (MA Thesis - 2013).” The Medieval Bathhouse: Bathing Culture in the Late Medieval Low Countries (2013): n. pag. Print. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Wurtzel, Ellen. “Passionate Encounters, Public Healing: Medieval Urban Bathhouses in Northern France.” French Historical Studies 46.3 (2023): 331-360. https://read.dukeupress.edu/french-historical-studies/article/46/3/331/381254/Passionate-Encounters-Public-HealingMedieval-Urban ↩︎ ↩︎
Büchner, Robert. Im städtischen Bad vor 500 Jahren: Badhaus, bader und Badegäste im alten Tirol. Böhlau, 2014. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Het Parijs van de dertiende eeuw, met 200.000 inwoners, telde ongeveer 30 openbare badhuizen ²³²⁴, terwijl het Londen van de 14e eeuw, met 80.000 inwoners, minstens 18 openbare badhuizen had. ²⁰ In de late 14e eeuwse Lage Landen hadden Brugge (30.000 inwoners) en Gent (40.000 inwoners) elk ongeveer twintig openbare badhuizen, terwijl kleinere steden zoals Maastricht en Leuven (15.000 inwoners) er ongeveer vijf hadden. Wenen (Oostenrijk) telde 29 badhuizen in de vijftiende eeuw. ²³ Middeleeuwse badhuizen, zoals hammams, waren kleiner dan Romeinse baden. Middeleeuwse badhuizen gevonden in Duitsland en de Lage Landen hadden een grondoppervlak van tussen de 100 en 200 vierkante meter. ²³ Het typische Romeinse stadsbad had een oppervlakte van ongeveer 500 m2. ¹⁵ ↩︎ ↩︎
Butler, Lee. “Washing Off the Dust”: Baths and Bathing in Late Medieval Japan." Monumenta Nipponica 60.1 (2005): 1-41. https://web.archive.org/web/20190818120651id_/http://muse.jhu.edu:80/article/182356/pdf ↩︎ ↩︎
Merry, Adam M., “More Than a Bath: An Examination of Japanese Bathing Culture” (2013). CMC Senior Theses. Paper 665. http://scholarship.claremont.edu/cmc_theses/665 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Gill, A. A. ““Chattering” in the Baths: The Urban Greek Bathing Establishment and Social Discourse in Classical Antiquity.” (2011). https://tobias-lib.ub.uni-tuebingen.de/xmlui/bitstream/handle/10900/61481/CD27_Gill_CAA2008.pdf?sequence=2&isAllowed=y ↩︎
Górnicka, Barbara. Nakedness, shame, and embarrassment: A long-term sociological perspective. Vol. 12. Springer, 2016. ↩︎ ↩︎
A Cultural History of Parson’s Pleasure, George Townsend, PhD, Birkbeck, University of London, 2022, ongepubliceerd. Zie ook: Dive in! A history of river swimming in Oxford. Museum of Oxford, expo 2023. https://moxdigiexhibits.omeka.net/exhibits/show/dive-in#:~:text=Dive%20In!-,A%20history%20of%20river%20swimming%20in%20Oxford,places%20for%20bathing%20and%20swimming. ↩︎
Het egalitaire karakter van het openbare bad werd versterkt door het feit dat mensen gedeeltelijk of volledig naakt waren. “Men ontdeed zich niet alleen van zijn kleren, maar ook van zijn sociale rang en materiële rijkdom, die grotendeels onzichtbaar werden”, concludeert een historicus van het Japanse openbare bad. ²⁸ “Het ware collectief is een naakt collectief”, merkt een ander op, verwijzend naar de Russische banya. Bron: Gearsimova, A. “My Banya, Your Banya: From Reality to Myth.” (2016). ↩︎
Mietz, Michael. “The fuel economy of public bathhouses in the Roman Empire.” Master’s thesis, Ghent University, Faculty of Arts and Philosophy, Campus Boekentoren, Blandijnberg 2 (2016): 9000. https://libstore.ugent.be/fulltxt/RUG01/002/303/996/RUG01-002303996_2016_0001_AC.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Wilson, A (2012) Raw materials and energy, in “The cambridge companion to the roman economy, scheidel 2012. ↩︎
Ancient deforestation revisited, Journal of the history of biology, 44 (1), 43-57. https://www.researchgate.net/profile/J-Donald-Hughes/publication/45407393_Ancient_Deforestation_Revisited/links/08ce17d911d2244431641d70/Ancient-Deforestation-Revisited.pdf ↩︎
Miliaresis, Ismini. “Heating the Stabian Baths at Pompeii.” Curious (2021): 83. https://library.oapen.org/bitstream/handle/20.500.12657/58973/1/external_content.pdf#page=91 ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
De studie gaat ervan uit dat de baden 24 uur per dag werden verwarmd en alleen werden stilgelegd voor onderhoud. De brandstof die gebruikt wordt om het bad op te warmen (berekend op 35 kg in het geval van de Stabische Baden) wordt slechts één keer opgeteld bij het totale jaarlijkse energieverbruik. De resultaten zijn ook gebaseerd op de aanname dat het water van de baden één keer per dag werd ververst (en dus één keer per dag moest worden opgewarmd vanuit koude toestand). ↩︎
Veal, Robyn, and Victoria Leitch. Fuel and Fire in the Ancient Roman World: Towards an integrated economic understanding. McDonald Institute for Archaeological Research, 2019. https://www.repository.cam.ac.uk/bitstreams/c349fc20-11d0-4ad4-a2e9-55dccca9f2df/download ↩︎ ↩︎
Miliaresis, Ismini Alexandra. Heating and Fuel Consumption in the Terme del Foro at Ostia. Diss. University of Virginia, 2013. https://libraetd.lib.virginia.edu/public_view/5d86p0445 ↩︎
Of de (kleine) ramen in de Stabische baden glas of luiken hadden, is niet helemaal duidelijk. Het onderzoek concludeert dat het energieverbruik redelijk vergelijkbaar is met als zonder glas. De baden in de Forum Thermen, met ramen die enkele meters hoog zijn, zouden echter bijna 1,5 keer zoveel hout nodig hebben gehad om de ruimtes met ramen zonder beglazing in de maand mei te verwarmen, en meer dan twee keer zoveel in de koudste maand. ↩︎
Ring, James W. “Windows, baths, and solar energy in the Roman empire.” American Journal of Archaeology 100.4 (1996): 717-724. ↩︎
Dit kan ook van toepassing zijn geweest op Romeinse badhuizen, maar ik kon er geen enkele verwijzing naar vinden. Voor hammams, zie bijvoorbeeld: Sibley, Magda, and Martin Sibley. “Hybrid transitions: combining biomass and solar energy for water heating in public bathhouses.” Energy Procedia 83 (2015): 525-532. ↩︎ ↩︎
Een brandstofverbruik van 7,5 tot 12 kg/uur is gemiddeld 9,75 kg/uur, wat overeenkomt met 234 kg brandhout per dag. Een kg hout bevat ruwweg 5 kWh thermische energie, wat het dagelijkse brandstofverbruik van de Forum Thermen op 1.170 kWh brengt. Een douche van 8,9 minuten (het gemiddelde in Nederland) kost 2,1 kWh thermische energie. ² Conclusie: het dagelijkse energieverbruik van de Forum Thermen is gelijk aan dat van 557 douches. Het dagelijkse brandstofverbruik van de kleinere en minder energie-efficiënte Stabian baden komt overeen met het energieverbruik van 378 douches. ↩︎
Brünenberg–Jens-Arne, Monika Trümper–Clemens, et al. “Stabian Baths in Pompeii. New Research on the Development of Ancient Bathing Culture.” (2019). https://www.academia.edu/download/67567783/Truemper_et_al._Stabian_Baths_RM_2019.pdf ↩︎
Het energieverbruik van een sauna is variabeler dan het energieverbruik van een douche en ik kon geen betrouwbaar academisch onderzoek vinden. De gegevens die ik gebruik zijn een ruwe schatting gebaseerd op cijfers die ik vond op internetfora en websites. Merk ook op dat het klimaat een deel van het verschil in energie-efficiëntie verklaart: de sauna bevindt zich vaak in een koud klimaat, terwijl de meeste Romeinse baden rond de Middellandse Zee stonden. ↩︎
Williams, Marilyn T. Washing” the great unwashed": public baths in urban America, 1840-1920. Ohio State University Press, 1991. https://kb.osu.edu/bitstream/handle/1811/6282/1/Washing_the_Great_Unwashed.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Dillon, Jennifer Reed. Modernity, sanitation and the public bath: Berlin, 1896–1933, as archetype. Duke University, 2007. https://dukespace.lib.duke.edu/bitstreams/33e2fe84-16ec-4044-91d6-75d5c87d37e3/download ↩︎ ↩︎ ↩︎
Ladd, Brian K. “Public baths and civic improvement in nineteenth-century German cities.” Journal of urban history 14.3 (1988): 372-393. ↩︎ ↩︎
Het badhuis van Stuttgart had bijvoorbeeld twee grote zwembaden, 300 kleedhokjes, 102 badkuipen, twee Russisch-Romeinse baden, twee koudwaterbaden, een zonnebad en een bad voor honden. Tegen het einde van de eeuw had bijna elke Duitse stad minstens één monumentaal badhuis gebouwd, waar vaak ook een restaurant en een kapperszaak bij hoorden. ²⁵⁴⁶ ↩︎
New York City bouwde 25 monumentale badhuizen en Boston had zwembaden en gymnastiekzalen. Andere Amerikaanse steden bouwden echter uitsluitend douchebadhuizen voor de arme klassen. Tegen 1920 had Chicago bijvoorbeeld meer dan twintig badhuizen met douches gebouwd, verspreid over de arme wijken en de arbeidersklasse. ⁴⁶ ↩︎
Duitsland en Oostenrijk bouwden badhuizen met douches in arme buurten, maar bleven ook uitgebreide en dure faciliteiten bouwen voor de hogere sociale klassen, die vaak wel een watervoorziening hadden maar nog steeds geen badkamer. ⁴⁶ ↩︎
Talmisānī, Mayy, and Eve Gandossi. The last hammams of Cairo: a disappearing bathhouse culture. American Univ in Cairo Press, 2009. ↩︎
Damascus had 40 hammams in de jaren 1940 en slechts 13 in 2004. Bron: Sibley, Magda. “The Historic hammāms of Damascus and Fez: lessons of sustainability and future developments.” The 23rd conference on passive and low energy architecture (PLEA). 2006. https://www.academia.edu/download/52232181/The_Historic_Hammms_of_Damascus_and_Fez_20170321-32624-5s2lbk.pdf Marokko is een uitzondering. Afhankelijk van de bron wordt het aantal nog werkende hammams in het land geschat op 6.000 tot 10.000 die vaak nog de traditionele verwarmingssystemen gebruiken. ⁴² ↩︎
“Tokyo starts effort to revive public bathhouses”, Julian Ryall Tokyo, October 1, 2022. https://www.dw.com/en/japan-launches-campaign-to-revive-fading-public-bathhouses/a-63282747#:~:text=In%20an%20effort%20to%20protect,pop%20into%20their%20local%20bathhouse. ↩︎
“Public baths fade from Tokyo, with nearly half gone over 15 years”, Natsumi Nakai, October 10, 2023. https://www.asahi.com/ajw/articles/15025294#:~:text=Public%20bathhouses%20are%20swiftly%20disappearing,to%20the%20Tokyo%20metropolitan%20government. ↩︎
“Fuel Crisis Forces Syrians to Use Public Baths”, Sputnik International, 2023. https://sputnikglobe.com/20230131/fuel-crisis-forces-syrians-to-use-public-baths-1106687250.html See also: “Aleppo bathhouse boom as Syria crisis turns showers cold”, Africanews, 2021. https://www.africanews.com/2021/12/30/aleppo-bathhouse-boom-as-syria-crisis-turns-showers-cold/ ↩︎
“Why we need to bring back the art of communal bathing”. Jamie Mackay, Aeon Magazine, 2016. https://aeon.co/ideas/why-we-need-to-bring-back-the-art-of-communal-bathing ↩︎
Dit geldt vooral voor West-Europa, waar het verzet zo sterk werd dat het badhuis uiteindelijk in sommige regio’s tussen de zestiende en de negentiende eeuw verdween. ²³ De redenen voor de tijdelijke ondergang van het baden in West-Europa - een unieke gebeurtenis in de wereldgeschiedenis - zijn controversieel onder historici. Sommigen wijzen op de druk van de katholieke en protestantse kerk, die de middeleeuwse badhuizen steeds meer beschouwden als plaatsen van immoraliteit en zonde. ⁵⁹ Anderen zien de oorzaak in epidemieën, of wijzen op veranderende medische opvattingen - artsen beschouwden heet water en stoom niet langer als gezond. ²³ De tegenstand begon al voordat de georganiseerde religie verscheen. De oude Romeinse filosoof Seneca was kritisch over de grotere Romeinse baden en schreef er verschillende tirades tegen. Hij klaagde over het lawaai in de thermen en beschuldigde ze van extravagantie en hedonisme. Zie bijvoorbeeld: Morele brieven aan Lucilius door Seneca. Brief 86. Over Scipio’s villa. https://en.wikisource.org/wiki/Moral_letters_to_Lucilius/Letter_86 ↩︎
In het oude Rome stonden sommige badhuizen gemengd baden toe, terwijl andere badhuizen mannelijke en vrouwelijke baders scheidden. Prostitutie was legaal, maar het feit dat de vrouw van een man met andere mannen badderde was een legitieme reden voor echtscheiding. ¹⁵ In islamitisch Spanje werden hoge boetes uitgedeeld aan mannen die het badhuis binnen glipten op dagen die aan vrouwen waren toegewezen of die betrapt werden op het loeren door de ramen van het gebouw. Vrouwen riskeerden hun wettelijke rechten als ze hetzelfde deden. Op het mishandelen van een vrouw in een badhuis, zelfs verbaal, stond de doodstraf. Zie: Powers, James F. “Frontier municipal baths and social interaction in thirteenth-century Spain.” The American Historical Review 84.3 (1979): 649.667. In de Middeleeuwen maakten de autoriteiten in de Lage Landen onderscheid tussen “eerlijke” en “oneerlijke” badhuizen. Om de kwaliteit van de “eerlijke” badhuizen te handhaven, schaften ze gemengd baden af, stelden regels op voor badmeisjes en maakten prostitutie in het badhuis illegaal. ²³ ↩︎ ↩︎
Het lijdt geen twijfel dat openbare badhuizen een vector waren in historische epidemieën. Medische traktaten raadden zelfs af om het badhuis te bezoeken. Bijna alle badhuizen bleven echter open, waarschijnlijk omdat ze werden gezien als een dienst die te essentieel was. Dat was tenminste het geval in de middeleeuwse Lage Landen en in het Romeinse Rijk, zie: ²³²¹ ↩︎
Kan het verbranden van biomassa weer duurzaam worden? Kris De Decker, Low-tech Magazine, September 2020. https://qelnixcor.cloud/nl/2020/09/how-to-make-biomass-energy-sustainable-again/ ↩︎
Bovendien werd de hypocaustum in de middeleeuwen verder verbeterd, waardoor hij nog energiezuiniger kon worden gemaakt dan in de Romeinse tijd. Zie: Luchtverwarming in de middeleeuwen: de hypocaust met warmteopslag, Kris De Decker, Low-tech Magazine, Maart 2017. https://qelnixcor.cloud/nl/2017/03/heat-storage-hypocausts-air-heating-in-the-middle-ages/ ↩︎
Warmtemolens: Verwarm je huis met windenergie, Kris De Decker, Low-tech Magazine, Februari 2019. https://qelnixcor.cloud/nl/2019/02/heat-your-house-with-a-mechanical-windmill/ ↩︎
Onderzoekers van de Universiteit van Stuttgart hebben bijvoorbeeld een hybride opslagsysteem bedacht dat bestaat uit een water- en stoomtank onder druk die dient als opslag voor zonne-energie. De stoom kan op elk moment vrijkomen in een sauna, terwijl het water dient om de ruimte te verwarmen. Zie: Schaefer, M., et al. “Development of a zero-energy-sauna: Simulation study of thermal energy storage.” Energy and Buildings 256 (2022): 111659. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0378778821009439. Een zeer low-tech voorbeeld is “Solauna”, dat alleen met zonnewarmte werkt, in principe door een zeer grote en goed geïsoleerde zonnekoker te bouwen. Zie: https://www.biopiscinas.pt/en/solar-sauna/. “Lytefire” creëert hitte en stoom door zonlicht van spiegels geconcentreerd op een metalen plaat of een zak met stenen. Zie: https://lytefiresauna.com/en. ↩︎
Zie: https://www.designboom.com/architecture/bao-split-bathhouse/. Een ander voorbeeld is een badhuis in Oost-Iran, gebouwd in 2004, dat werkt op twee zonnecollectorvelden (195 m2 in totaal) en twee thermisch geïsoleerde opslagtanks (3 m3 elk). De installatie levert warm water voor twaalf douches en vier baden en voorziet in de warmwaterbehoefte van 150 mensen per dag. Bron: Azad, E. “Design, installation and operation of a solar thermal public bath in eastern iran.” Energy for Sustainable Development 16.1 (2012): 68-73. Onderzoekers onderzoeken ook het gecombineerde gebruik van biomassaovens en thermische zonnecollectoren voor hammams in Marokko. Zie: Krarouch, M., et al. “Simulation of floor heating in a combined solar-biomass system integrated in a public bathhouse located in Marrakech.” IOP Conference Series: Materials Science and Engineering. Vol. 353. No. 1. IOP Publishing, 2018. Zie ook: Mohamed, Krarouch, and Haller Michel. “Design optimisation of a combined pellets and solar heating systems for water heating in a public bathhouse.” Energy Reports 6 (2020): 1628-1635. Zie ook: Sibley, Magda, Camilla Pezzica, and Chris Tweed. “Eco-hammam: the complexity of accelerating the ecological transition of a key social heritage sector in Morocco.” Sustainability 13.17 (2021): 9935. Zie ook: Zbaidi, Mourad, et al. “Improving the Energy Efficiency of a Traditional Hammam by Using Two Types of Heat Exchanger.” International Journal on Engineering Applications 11.6 (2023). ↩︎
Hoe duurzaam is een duurzaam elektriciteitsnet?, Kris De Decker, Low-tech Magazine, September 2017. https://qelnixcor.cloud/nl/2017/09/how-not-to-run-a-modern-society-on-solar-and-wind-power-alone/ Zie ook: Battery Killers: Grid-Interactive Water Heaters, Kris De Decker, No Tech Magazine, mei 2015. https://www.notechmagazine.com/2015/05/battery-killers-grid-interactive-water-heaters.html ↩︎

Hoe duurzaam is een hoogtechnologische gezondheidszorg?

Thu, 18 Feb 2021 00:00:00 +0000

De chirurgijn, een schilderij van David Teniers, jaren 1670.

De milieuvoetafdruk van de gezondheidszorg

De gezondheidszorg is een van de belangrijkste economische sectoren in hoge-inkomenslanden, maar de milieuvoetafdruk ervan wordt maar zelden gerapporteerd of in overweging genomen. Het meeste wetenschappelijke onderzoek naar duurzaamheid in de gezondheidszorg is minder dan vijf jaar oud. Een studie uit 2019 berekende dat de sector goed is voor 2 tot 10% van de nationale koolstofuitstoot in de OESO-landen, China en India, met een gemiddeld aandeel van 5,5% in totaal. ¹²

De gegevens hebben betrekking op het jaar 2014, toen de gezondheidszorg van al deze 36 landen samen verantwoordelijk was voor 1,6 gigaton broeikasgasemissies. Dit komt overeen met 4,4% van de totale wereldwijde uitstoot dat jaar (35,7 Gt) - bijna het dubbele van het aandeel van de luchtvaart. De VS heeft het meest koolstofintensieve gezondheidszorgsysteem ter wereld, goed voor 10% van de nationale emissies. Het veroorzaakt ook 9% van de nationale luchtvervuiling, 12% van de zure regen, en 10% van de smogvorming op nationaal niveau.

De ecologische voetafdruk van de gezondheidszorg blijft toenemen. In de VS bijvoorbeeld is de uitstoot van broeikasgassen tussen 2003 en 2013 met 30% gestegen. ³ De toename van de uitstoot gaat samen met een stijging van de uitgaven - de emissies worden vaak berekend op basis van de uitgaven. De nationale gezondheidsuitgaven in de VS als percentage van het Bruto Binnenlands Product (BBP) stegen van 3% in 1930, naar 5% in 1960, naar 10% in 1983, naar 15% in 2002, en naar 17,7% in 2019. ⁴⁵ In de EU zijn de uitgaven voor gezondheidszorg per hoofd van de bevolking tussen 2000 en 2018 meer dan verdubbeld, en de totale uitgaven bedragen nu 9,9% van het BBP. ⁶

Als de hele wereld het huidige Amerikaanse gezondheidszorgsysteem zou kopiëren, zou de mondiale koolstofvoetafdruk van de gezondheidszorg bijna de helft van de totale wereldwijde uitstoot bedragen.

De 36 landen waarvan de gezondheidszorgsystemen samen 4,4% van de wereldwijde uitstoot veroorzaken, tellen slechts 54% van de wereldbevolking. De overige 46% van de bevolking produceert weinig of geen emissies omdat zij geen toegang hebben tot gezondheidszorg. Als we de gezondheidszorg van OESO-China-India wereldwijd zouden uitbreiden, zou de uitstoot verdubbelen tot ongeveer 8% van het wereldwijde totaal. Bovendien zijn er zeer grote verschillen tussen deze 36 landen. Als de hele wereld het Amerikaanse gezondheidszorgsysteem zou kopiëren, zou de mondiale koolstofvoetafdruk van de gezondheidszorgsector ongeveer 16 Gt bedragen - bijna de helft van de totale uitstoot wereldwijd in 2014.

Intense spotlights, medische apparatuur met hoog vermogen

Wat maakt dat de moderne gezondheidszorg zo’n grote ecologische voetafdruk heeftf? ⁷ Om te beginnen zijn moderne ziekenhuizen grootverbruikers van energie, voornamelijk door het hoge stroomverbruik van medische apparatuur, verlichting, ventilatie en airconditioning. ³⁸⁹¹⁰¹¹¹² In operatiekamers is het hoge stroomverbruik vooral te wijten aan het gebruik van intense spotlights en krachtige ventilatiesystemen. Op intensive care-afdelingen en afdelingen voor diagnostische beeldvorming domineert medische apparatuur de stroombelasting. ⁹

Technologisch geavanceerde operatiekamer. iStock.

Een MRI-scanner in Taipei, Taiwan (2006). Beeld: Kasuga Huang (CC BY-SA 3.0).

Zoals zovele andere sectoren in de moderne maatschappij is de gezondheidszorg afhankelijk geworden van allerlei soorten machines en apparaten. ¹³ Sommige van deze medische apparaten gebruiken zeer veel stroom. Een MRI-scanner bijvoorbeeld, een van de krachtigste technologieën voor diagnostische beeldvorming, kan evenveel elektriciteit verbruiken als meer dan 70 gemiddelde Europese huishoudens. Een studie uit 2020 berekende dat hightech medische diagnostische technologie (zowel MRI- als CT-scanners) verantwoordelijk was voor maar liefst 0,77% van de wereldwijde koolstofuitstoot in 2016. ¹⁴

Het stroomverbruik van kleinere medische apparatuur is slecht onderzocht, maar uit een inventarisatie van twee Amerikaanse ziekenhuizen blijkt dat zij respectievelijk 14.648 en 7.372 energieverbruikende apparaten hebben, waarvan de infuuspompen alleen al samen meer elektriciteit verbruiken dan een MRI-scanner. ¹³ De hoge dichtheid van medische apparatuur verhoogt ook het elektriciteitsverbruik van de airconditioning in ziekenhuizen. ⁹

Hulpbronnengebruik in de toeleveringsketen

Nog meer energie - ongeveer 60% van het totaal - wordt indirect gebruikt in de toeleveringsketen. ¹³¹⁰¹⁵. Dit betreft de aanschaf van medische apparatuur, farmaceutica en andere medische producten.

Om te beginnen moet het groeiende aantal medische hulpmiddelen dat in ziekenhuizen wordt gebruikt worden geproduceerd en op de markt worden gebracht. Hiervoor zijn activiteiten nodig zoals het delven van grondstoffen en de bouw en exploitatie van onderzoekslaboratoria, fabrieken en transportvoertuigen. Deze “ingebedde energie” van de toeleveringsketen van medische apparatuur is slechts fragmentarisch onderzocht. In een studie werd berekend dat de productie van twee MRI-scanners evenveel fossiele brandstoffen kost als de productie van een passagiersvliegtuig. De ingebedde energie bedraagt een derde van het totale energieverbruik van een MRI-scanner. ¹⁶

De moderne gezondheidszorg is ook sterk afhankelijk van farmaceutische producten, die tussen 10 en 25% van de totale uitstoot van de gezondheidszorg voor hun rekening nemen, afhankelijk van het land. ¹⁵ ¹⁷ Een studie uit 2019 wees uit dat de wereldwijde farmaceutische industrie meer broeikasgassen produceert dan de wereldwijde auto-industrie: 52 MtCO2 versus 46 MtCO2. ¹⁸ Er zijn echter bijna geen gegevens over de milieuvoetafdruk van specifieke farmaceutische producten, omdat bedrijfsgeheimen wetenschappers ervan weerhouden levenscyclusanalyses te maken.

Farmaceutisch productielaboratorium. Bron: iStock.

Rubber handschoenen productielijn. Bron: iStock.

Productielijn voor mondmaskers. Bron: iStock.

Wegwerpartikelen voor eenmalig gebruik zijn een andere bron van energiegebruik en vervuiling in de gezondheidszorg. ¹⁹²⁰²¹²²²³²⁴ Deze producten worden gedragen door medisch personeel en patiënten (mondmaskers, handschoenen, overschoenen, hoeden, overjassen). Handdoeken, wasbakken, gordijnen, steriele plastic verpakkingen, en gebruiksvoorwerpen zoals injectiespuiten, laryngoscopische handgrepen en mesjes, anesthesie-beademingscircuits, en zelfs chirurgische instrumenten worden eveneens voor eenmalig gebruik verstrekt. Deze wegwerpproducten worden aan ziekenhuizen geleverd in zogenaamde maatverpakkingen. Dit zijn sets van voorverpakte steriele producten voor elke specifieke medische ingreep. Zodra een verpakking is geopend, worden in principe alle artikelen weggegooid, ook als ze niet werden gebruikt.

Wanneer deze praktijken worden bekritiseerd, is dat vaak wegens het afval dat zij veroorzaken - de gemiddelde patiënt in een ziekenhuis produceert minstens 10 kg afval per dag. ²⁵ De milieuvoetafdruk wordt echter aanzienlijk groter als ook rekening wordt gehouden met de energie en het afval in de toeleveringsketen voor het maken van deze wegwerpproducten. Uit een onderzoek naar cataractchirurgie in het Verenigd Koninkrijk - cataract is wereldwijd de belangrijkste oorzaak van blindheid - blijkt dat de productie van wegwerpmaterialen meer dan de helft van de totale koolstofvoetafdruk van de procedure uitmaakt. ²⁶

Anesthetica en vaccins

Ten slotte produceren sommige gespecialiseerde medische geneesmiddelen ook emissies. Inhalatie-anesthetica, die het centrale zenuwstelsel onderdrukken en essentiëel zijn bij chirurgische ingrepen, zijn krachtige broeikasgassen. Ze komen in de atmosfeer terecht nadat ze zijn ingeademd door de patiënt (en naar buiten worden afgevoerd via de hoogenergetische ventilatiesystemen van moderne operatiekamers). ²⁷ Een volwassene van 70 kg een uur lang onder narcose houden, produceert tussen 25 kg (bij gebruik van isofluraan) en 60 kg (desfluraan) CO2-equivalenten. Dat komt overeen met de uitstoot van 200-500 km rijden in een gemiddelde Europese auto (121gCO2/km) (of ongeveer 4 uur rijden). ¹⁵

Drukinhalatoren, die worden gebruikt om astma en chronische obstructieve longziekte te behandelen, stoten ook krachtige broeikasgassen uit. Wereldwijd worden jaarlijks ongeveer 800 miljoen drukinhalatoren vervaardigd, met een totale koolstofvoetafdruk die overeenkomt met de jaarlijkse uitstoot van meer dan 12 miljoen personenauto’s. ¹⁷²⁷ Vaccins zijn een ander belangrijk element van de moderne gezondheidszorg. Zij veroorzaken koolstofemissies, niet alleen door hun ontwikkeling en productie, maar ook door hun energie-intensieve distributie, die een speciale koudeketen omvat. Ik kon geen enkele verwijzing naar de milieuvoetafdruk van vaccins vinden.

Koolstofvoetafdruk van medische procedures

Bij gezondheidszorg zijn vaak alle bovengenoemde emissiebronnen betrokken: medische apparatuur, farmaceutische producten en wegwerpmaterialen. Wanneer de emissies in ziekenhuizen en langs de toeleveringsketen worden gecombineerd, wordt het mogelijk om de milieuvoetafdruk van medische procedures te berekenen.

Operatiekamer in hartchirurgie, 2020. Bron: iStock.

In studies over cataractchirurgie en refluxbestrijdingschirurgie in het Verenigd Koninkrijk werd de koolstofvoetafdruk bijvoorbeeld geraamd op respectievelijk 182 kg en 1 ton emissies, wat overeenkomt met 1.517 km tot 8.333 km autorijden. ²⁸²⁹ Nierdialyse, een behandeling om de nierfunctie te vervangen, veroorzaakt 1,8 tot 7,2 ton uitstoot per patiënt per jaar, wat overeenkomt met de uitstoot van 15.000 tot 60.000 km autorijden. ²⁸³⁰

De beperkingen van efficiëntie

Hoewel de gegevens over de milieuvoetafdruk van de gezondheidszorg nog onvolledig zijn, lijkt het vrij duidelijk dat de moderne gezondheidszorg niet verenigbaar is met een overgang naar een koolstofarme samenleving. De grote vraag is of dit al dan niet kan worden verholpen zonder het niveau van zorg, pijnbestrijding en levensduur te verlagen waaraan mensen in hoge-inkomensmaatschappijen gewend zijn geraakt.

Veel inspanningen en studies op het gebied van duurzaamheid in de gezondheidszorg zijn erop gericht het energieverbruik en de emissies te verminderen zonder de kwaliteit van de medische behandelingen aan te tasten, en vaak wordt die doelstelling expliciet gemaakt. Zo schrijven de auteurs van een onderzoek naar de Oostenrijkse gezondheidszorg in 2020 dat het “van cruciaal belang is te begrijpen hoe de gezondheidszorgsector zijn uitstoot kan verminderen zonder de kwaliteit van de dienstverlening te ondermijnen”. ¹⁷ Elders schrijven onderzoekers dat “elke oplossing die de milieueffecten zou verminderen en tegelijkertijd de prestaties zou verminderen, niet kan worden ingezet”. ³¹

Als gevolg daarvan zijn veel onderzoekers geneigd zich te concentreren op het verbeteren van de koolstof- en energie-efficiëntie. Deze strategieën zijn erop gericht dezelfde “prestaties” of “dienstverleningskwaliteit” te leveren, maar met minder energie (dankzij energie-efficiëntere apparatuur), of met minder emissies (dankzij meer hernieuwbare energiebronnen). ³²

De kwaliteit van medische behandelingen blijft verbeteren, wat resulteert in extra energiegebruik dat de koolstof- of energiebesparingen tenietdoet die het resultaat zijn van efficiëntie.

Het probleem is dat de kwaliteit van medische behandelingen continu verbetert, wat resulteert in extra energieverbruik dat de besparingen die voortvloeien uit koolstof- en energie-efficiëntie tenietdoet. In 2012 hebben onderzoekers bijvoorbeeld berekend dat MRI-scanners 10-20% energie-efficiënter kunnen worden gemaakt met relatief eenvoudige veranderingen in ontwerp en werking. ³¹ Sommige van de door hen voorgestelde veranderingen zijn nu in gebruik, maar het energieverbruik van MRI-scanners is niet gedaald, integendeel.

Een medisch wetenschapper werkt aan hersentumor behandeling in een onderzoekscentrum. Bron: iStock.

Een eerste reden is dat er nu MRI-scanners zijn met hogere veldsterkten (waardoor diagnostische beelden nauwkeuriger zijn) en met grotere openingen (waardoor het comfort van de patiënt wordt verbeterd en zwaarlijvige of zeer gespierde patiënten kunnen worden gescand). Deze innovaties hebben de kwaliteit van de zorg verbeterd, maar dit is ten koste gegaan van extra energieverbruik. In de studie van 2012 was het gemiddelde stroomverbruik per scan vóór de verbeteringen van de energie-efficiëntie 15 kWh. In een onderzoek uit 2020 werd een energieverbruik per scan gemeten van 17 kWh en 23,6 kWh voor een MRI-scanner met een veldsterkte van respectievelijk 1,5 en 3 Tesla. ³³

Ten tweede verhogen MRI-scanners met betere diagnostische mogelijkheden ook het energiegebruik op onverwachte manieren, omdat medische apparatuur, farmaceutica en behandelingen elkaar beïnvloeden. ³⁴ Zo stelden artsen vroeger een diagnose door middel van lichamelijk onderzoek en communicatie, en gebruikten zij alleen diagnostische diensten om de diagnose te bevestigen, indien nodig. Nu vinden diagnostische tests vooraf plaats en sturen ze het besluitvormingsproces, wat leidt tot meer tests en een hoger energieverbruik. De introductie van nieuwe geneesmiddelen kan ook leiden tot steeds energie-intensievere diagnostische praktijken. Zo worden bepaalde geneesmiddelen voor de behandeling van kanker nu ontworpen om een zeer specifiek tumorsubtype te behandelen, hetgeen meer en nauwkeuriger medische beeldvorming vereist om het tumorsubtype te identificeren. ³⁴

Het toevoegen van meer hernieuwbare energiebronnen zou de uitstoot van de gezondheidszorg zowel ter plaatse als in de hele toeleveringsketen mogelijk kunnen verlagen, maar aangezien het energiegebruik van medische behandelingen blijft toenemen, is deze uitkomst onwaarschijnlijk. Daarbij toont een snelle berekening aan dat, zelfs zonder verdere groei van het energiegebruik, een koolstofneutraal gezondheidszorgsysteem in de VS nu al de volledige productie van hernieuwbare energie in dat land zou opslokken - zon, wind, hydro-elektrisch, hout, geothermisch, biobrandstoffen, en afval. ³⁵ De uitdaging is slechts iets kleiner in andere landen met hoge inkomens. Tenslotte zou hernieuwbare energie niet alle milieuschade van de gezondheidssector oplossen, en evenmin alle koolstofemissies elimineren.

Gezondheidszorg: wanneer is het genoeg?

Om de ecologische voetafdruk van de moderne gezondheidszorg te verkleinen, lijkt er maar één oplossing: vraagtekens zetten bij de tendens om steeds meer gebruik te maken van energie-intensieve technologieën en diensten. Hetzelfde geldt voor andere sectoren van de economie. ³² Maar mensen die de charme en de reële voordelen zien van spaarzame en ouderwetse manieren van leven als het gaat om comfort of gemak, zijn niet noodzakelijk geneigd om dezelfde principes toe te passen op gezondheid en levensduur.

Immers, het gezondheidsequivalent van langzamer reizen of thuis een extra trui dragen kan zijn dat men korter leeft, meer pijn lijdt, of minder mobiel is op oudere leeftijd. Als we bijvoorbeeld geen MRI-scanners meer zouden gebruiken, of alleen die met een veldsterkte tot 1,5 Tesla, zal de lagere diagnostische nauwkeurigheid ertoe leiden dat sommige vormen van kanker niet worden ontdekt, met lagere overlevingskansen voor kanker en een lagere gemiddelde levensverwachting tot gevolg. Althans, zo lijkt het.

Barbier-chirurgijn die een tand trekt, een schilderij van Adriaen van Ostade, 1630.

Als de gezondheidszorg in een historische context wordt bekeken, lijkt het aanvankelijk duidelijk dat er een sterk verband bestaat tussen het gebruik van energie-intensieve medische technologie enerzijds en de gezondheid en de levensduur van een bevolking anderzijds. Zelfs als we minder dan een eeuw terugkijken, zien we dat de overlevingskansen voor allerlei ziekten veel lager waren, en dat de gemiddelde levensverwachting vandaag de dag (72,6 jaar) wereldwijd hoger is dan in eender welk land met een hoog inkomen in 1950.

Ziekenhuizen gaan terug tot de Oudheid, maar zij boden slechts onderdak aan krankzinnigen of mensen die op hun dood wachtten. In de middeleeuwen werd er geopereerd bij de barbier, waar “barbier-chirurgijnen” bloed afnamen, tanden trokken en amputaties verrichtten, naast de meer gebruikelijke knip- en scheerbeurten. Ze brouwden hun eigen verdovingsmiddelen op basis van kruiden en alcohol, die net zo dodelijk konden zijn als de behandeling zelf. ³⁶ Een blik op de “ontwikkelingslanden” van vandaag lijkt ook te wijzen op een duidelijk verband tussen de uitstoot van gezondheidszorg enerzijds, die zeer bescheiden is, en de levensverwachting anderzijds, die 20 tot 30 jaar lager kan liggen dan die in landen met een hoog inkomen. ³⁷³⁸³⁹⁴⁰⁴¹

Als men echter dieper graaft, is het verband tussen energiegebruik en levensduur niet zo sterk als het lijkt. Dit wordt ondermeer bewezen door de VS, die de duurste en meest onduurzame gezondheidszorg ter wereld heeft, maar tegelijk op de Health Care Access and Quality Index (die de sterftecijfers meet van 32 doodsoorzaken die vermeden zouden kunnen worden door effectieve medische zorg) lang niet zo goed scoort als de meeste Europese landen. Amerikaanse burgers hebben ook een lagere levensverwachting dan Europese burgers. Het is dus duidelijk dat er ook andere factoren in het spel zijn.

Weerstand tegen ziekten

Om te beginnen is de kwaliteit van een gezondheidszorgsysteem lang niet de enige bepalende factor voor gezondheid en een lang leven. Hier heeft de geschiedenis ons een belangrijke les te leren. Medische kennis uit de Oudheid beschouwde gezondheid op een meer holistische manier en legde grote nadruk op het opbouwen van de inherente weerstand van het lichaam tegen ziekte. Hippocrates bijvoorbeeld, die vaak de vader van de Westerse geneeskunde wordt genoemd, schreef dieet, gymnastiek, lichaamsbeweging, massage, hydrotherapie en zwemmen in de zee voor. ⁴²

Je zou kunnen aanvoeren dat onze voorouders geen andere keuze hadden dan zich te richten op het voorkomen van ziekte, omdat zij weinig behandelingen tot hun beschikking hadden. De wijsheid van hun aanpak is echter duidelijker dan ooit. De meeste patiënten in samenlevingen met hoge inkomens hebben medische behandeling nodig vanwege zogenaamde levensstijlziekten - ziekten die worden veroorzaakt door slechte of overmatige voeding, gebrek aan lichaamsbeweging, stress of misbruik van middelen (legale en illegale drugs). Typische gezondheidsrisico’s zijn hart- en vaatziekten, diabetes type 2, depressie, zwaarlijvigheid, sommige soorten kanker, en een grotere vatbaarheid voor infectieziekten. De industriële samenleving heeft ons doeltreffende medische behandelingen gegeven, maar maakt ons tegelijk ook ziek.

Dit betekent dat gezondheid en een lang leven op andere manieren kunnen worden bevorderd dan via een gezondheidszorg die steeds meer middelen vergt. Door de bredere determinanten van gezondheid en levensduur aan te pakken, zouden we een omschakeling kunnen maken van curatieve naar preventieve geneeskunde. ¹⁵⁴³ Bij preventieve geneeskunde gaat het er niet om dat de overheid ons zegt niet te roken (om vervolgens belastinggeld te innen op de verkoop van sigaretten). Het gaat veeleer om systemische veranderingen die verder gaan dan gedragsverandering.

Spitsuur in São Paulo, Brazilië, 2005. Publiek domein.

Bijvoorbeeld een aanzienlijke vermindering van het autogebruik in onze samenleving zou verrassend veel gezondheidsvoordelen opleveren, waardoor er veel energie-intensieve medische behandelingen zouden kunnen worden vermeden. Het zou de schade aan de gezondheid door verkeersongevallen en door lucht- en geluidsvervuiling verminderen. Het zou mensen lichamelijk actiever maken (waardoor veel levensstijlziekten worden voorkomen). Het zou veel openbare ruimte vrijmaken voor mensen om samen te komen, voor kinderen om te spelen, en voor bomen om te groeien (allemaal belangrijke factoren voor de geestelijke gezondheid van een bevolking). Ten slotte kan het terugdringen van het autogebruik makkelijk meer broeikasgasemissies besparen dan het gezondheidszorgsysteem produceert.

Overschakelen op een gezonder voedselproductiesysteem, de milieuschade door de chemische industrie aanpakken (denk aan PFAS), armoede en sociale ongelijkheid verminderen, kortere werktijden en zinvollere banen zijn andere voorbeelden van preventieve geneeskunde. De hogere levensverwachting van vandaag is lang niet alleen te danken aan betere gezondheidszorgsystemen. Wij hebben die voornamelijk ook gekregen dankzij beter onderwijs, betere sanitaire voorzieningen, veiligheids- en verkeersvoorschriften, welzijnssystemen, milieuwetgeving, misdaadbestrijding en een betrouwbaarder voedselvoorziening. De lage gemiddelde levensverwachting in arme landen is ook grotendeels aan deze factoren te wijten.

Preventieve geneeskunde zou ook de gezondheidsschade verminderen die door de medische behandelingen zelf wordt aangericht. Het gaat hierbij om gezondheidsschade ten gevolge van medische fouten of bijwerkingen van geneesmiddelen en, meer indirect, door de vervuiling die de sector van de gezondheidszorg veroorzaakt. Luchtverontreiniging door de gezondheidszorg draagt bijvoorbeeld bij tot de prevalentie van astma, wat op zijn beurt de vraag naar gezondheidszorg doet toenemen. Klimaatverandering en andere milieuschade bedreigen jongere en toekomstige generaties met nog grotere gevolgen voor de gezondheid, bijvoorbeeld door mislukte oogsten, verspreiding van ziekten, extreme weersomstandigheden en natuurrampen. ⁴⁴

De wet van de afnemende meeropbrengst

Ten tweede leiden medische praktijken met een hoger energieverbruik binnen de gezondheidszorg niet noodzakelijkerwijs tot een evenredige toename van de gezondheidsresultaten. Net als zoveel andere sectoren in de industriële samenleving is de curatieve gezondheidszorg kwetsbaar voor de wet van de afnemende meeropbrengst: het kost steeds meer energie om steeds kleinere verbeteringen in de kwaliteit van de zorg te bereiken. Omgekeerd betekent dit dat een relatief kleine afname in de kwaliteit of de specificaties van medische behandelingen een vergelijkbaar grote afname in het gebruik van hulpbronnen en emissies kan opleveren.

Infectiebestrijding is een goed voorbeeld. De ontwikkeling van algemene anesthesie in de jaren 1840 maakte chirurgie mogelijk, maar in die tijd raakte meer dan 90% van de operatiewonden geïnfecteerd, vaak met de dood tot gevolg. ⁴⁵ De eerste grote daling van het infectiepercentage volgde op antiseptische praktijken (1880-1900), en de tweede volgde op de invoering van antibiotica (1945-1970). Tegen 1985 was het totale infectiepercentage gedaald tot ongeveer 5%. Sindsdien zijn veel middelen geïnvesteerd om stapsgewijs te komen tot 100% steriliteit, voornamelijk door herbruikbare spullen te vervangen door wegwerpprodukten voor eenmalig gebruik. ²⁶

Operatiezaalverpleegster maakt instrumenten klaar voor een operatie in het 3rd Station Hospital, Korea. 1951. Bron: US National Library of Medicine.

Indien goed ontsmet, brengen herbruikbare instrumenten geen verhoogd infectierisico met zich mee, maar kruisbesmetting tussen patiënten gebeurt soms per ongeluk. Toch hebben sommige wetenschappers gepleit voor een terugkeer naar herbruikbare producten, die in de meeste gevallen een veel kleinere ecologische voetafdruk hebben. Bijvoorbeeld het gebruik van herbruikbare handgrepen voor laryngoscopen produceert 16-25 keer minder broeikasgassen dan wegwerphandgrepen voor eenmalig gebruik. ⁴⁵. De onderzoekers geven toe dat hun aanpak kan leiden tot een toename van het aantal sterfgevallen door chirurgische infecties. Maar zij stellen dat de gezondheidsschade veroorzaakt door de productie van wegwerpartikelen voor eenmalig gebruik nog veel groter is.

Vergelijkingen van cataractchirurgie in het VK en in India hebben aangetoond dat dezelfde behandeling in het VK slechts 5% van de emissies en 6% van het vaste afval oplevert.

Als het gaat om het maximaliseren van het rendement, kunnen minder welvarende samenlevingen ons een paar lessen leren. Uit vergelijkingen van staaroperaties in het VK en in India is gebleken dat dezelfde behandeling (phacoemulsificatie) in de Indiase Aravind-oogklinieken veel goedkoper is en slechts 5% van de emissies en 6% van het vaste afval in het VK oplevert. Dit komt hoofdzakelijk doordat de Indiase chirurgen zoveel mogelijk benodigdheden, hulpmiddelen en geneesmiddelen hergebruiken bij zoveel mogelijk patiënten. ²⁶⁴⁶⁴⁷⁴⁸⁴⁹ Bovendien gebruiken zij lokaal vervaardigde producten, implantaten en geneesmiddelen, en passen zij een dubbel bed-systeem toe waarbij een patiënt wordt geopereerd terwijl een andere in het bed ernaast wordt gepositioneerd en voorbereid.

Hoewel deze praktijken indruisen tegen de voorschriften inzake infectiebestrijding in hoge-inkomenslanden, levert cataractchirurgie in India vergelijkbare of betere resultaten op en veroorzaakt zij niet meer infecties dan in het VK of de VS. Het is dan ook heel goed mogelijk dat de wet van de afnemende meeropbrengst zijn ultieme grens heeft bereikt, in de zin dat een dure en energie-intensieve medische praktijk geen enkel gezondheidsvoordeel lijkt op te leveren. De Indiase oogklinieken tonen aan dat een doeltreffend zorgmodel mogelijk is zonder dure en schadelijke producten en middelen. Medische innovatie kan plaatsvinden zonder nieuwe technologie.

Gedreven door winst

De wet van de afnemende meeropbrengst en de focus op curatieve geneeskunde zijn beide geworteld in het feit dat medische innovatie in de eerste plaats wordt gedreven door winst. ⁵⁰⁵¹ Bedrijven die medische apparatuur, farmaceutische producten en andere producten voor de gezondheidszorg ontwikkelen en verkopen, hebben niets te winnen of te verdienen als de vraag naar nieuwe curatieve technologieën en producten voor de gezondheidszorg afneemt, of als medische technologieën zouden worden beoordeeld in relatie tot hun gebruik van grondstoffen. De medische industrie wil - logischerwijze - de verkoop van haar produkten maximaliseren, en heeft enorme marketing budgetten en lobby macht tot haar beschikking om dat doel te bereiken. ⁵²

King George Militair Hospitaal, elektrische behandeling en röntgenkamer. 1915. Bron: US National Library of Medicine.

De WHO schat dat 20-40% van de uitgaven voor gezondheidszorg wordt verspild, en stelt dat “de kosteneffectiviteit, de werkelijke behoefte en het waarschijnlijke nut van veel innovatieve technologieën twijfelachtig zijn”. ⁴⁴³⁷ Een groeiend aantal wetenschappelijke studies toont aan in welke mate patiënten in hoge-inkomenslanden worden “overgedoseerd, overbehandeld en overgediagnosticeerd”. ⁴⁴¹⁴

Niets van dit alles is onvermijdelijk. Een modern gezondheidszorgsysteem zou ook in een andere economische context kunnen werken. Sommigen hebben bijvoorbeeld de open source ontwikkeling van medische apparatuur en farmaceutische producten voorgesteld, waarbij medische technologie een gemeengoed zou worden. Het verschuiven van de belastingdruk van arbeid naar grondstoffenverbruik zou een ander deel van de oplossing kunnen zijn. In hoge-inkomenslanden dienen medische apparatuur, farmaceutica en wegwerpproducten gedeeltelijk om de dure menselijke arbeidskrachten in de gezondheidszorg te verminderen.

Leeftijd en duurzaamheid

Op basis van de fragmentarische gegevens die beschikbaar zijn, lijkt het waarschijnlijk dat het gebruik van grondstoffen door moderne gezondheidszorgsystemen aanzienlijk kan worden verminderd, zonder ons terug te brengen naar de barbier-chirurgijnen van de Middeleeuwen. Een gezondheidszorg die meer gericht is op preventieve geneeskunde, en die buiten de logica van de markt opereert, zou de uitstoot kunnen verminderen zonder de gezondheid negatief te beïnvloeden, misschien zelfs verbeteren.

Naarmate medische behandelingen meer en meer grondstoffen vergen, groeit de kans dat de schade van een behandeling voor de volksgezondheid groter is dan de individuele winst van een patiënt

In het andere geval wijst de wet van de afnemende meeropbrengsten op mogelijkheden om de milieuvoetafdruk van gezondheidszorgdiensten te verkleinen. Als bijvoorbeeld de milieuvoetafdruk van de gezondheidszorg gehalveerd zou worden, is het zeer onwaarschijnlijk dat de levensverwachting evenredig zou dalen. Bijna de helft van de levenslange uitgaven voor gezondheidszorg - en dus van het energieverbruik en de emissies - gebeurt in de laatste levensfase (+65 jaar). Voor mensen die 85 jaar oud worden, zal meer dan een derde van hun levenslange uitgaven in de resterende jaren ontstaan. ⁵³ Vooral in de laatste levensmaanden nemen de behandelingen enorm toe.

Pleiten voor een kortere gemiddelde levensverwachting, ook al gaat het om een zeer bescheiden daling, klinkt zeer problematisch. Het onderwerp vermijden is echter net zo problematisch. Vanwege de enorme (en nog steeds groeiende) ecologische voetafdruk van de moderne gezondheidszorg, gaat de gezondheid en levensduur van vandaag namelijk ten koste van de gezondheid en levensduur van jongere en toekomstige generaties, die geen stem hebben in dit debat. ⁴⁴

Als we vandaag één persoon genezen, ten koste van het ziek maken van andere mensen morgen, wordt de gezondheidszorg contra-productief. Gezondheid is niet alleen een privé-goed maar ook een openbaar goed, en naarmate medische behandelingen steeds meer middelen vergen, groeit de kans dat de schade van een behandeling voor de volksgezondheid groter is dan de individuele winst voot een patiënt.

Met dank aan Elizabeth Shove.

Pichler, Peter-Paul, et al. “International comparison of health care carbon footprints.” Environmental Research Letters 14.6 (2019): 064004. https://iopscience.iop.org/article/10.1088/1748-9326/ab19e1/pdf ↩︎ ↩︎
Er zijn nationale ramingen van broeikasgasemissies in de gezondheidszorg uitgevoerd voor het VK (2009), de VS (2009 & 2016), Zweden (2017), Australië (2018), Canada (2018), China (2019), Japan (2020) en Oostenrijk (2020). Voor een overzicht, zie ¹⁵. Omdat elke studie zijn eigen methodologie heeft, zijn de resultaten echter niet perfect vergelijkbaar. Daarom citeer ik deze bron, omdat die vergelijkbare ramingen geeft. ↩︎
Eckelman, Matthew J., and Jodi Sherman. “Environmental impacts of the US health care system and effects on public health.” PloS one 11.6 (2016): e0157014. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0157014 ↩︎ ↩︎ ↩︎
US National Health Expenditure Data. Centers for Medicare & Medicaid Services. https://www.cms.gov/Research-Statistics-Data-and-Systems/Statistics-Trends-and-Reports/NationalHealthExpendData/NationalHealthAccountsHistorical ↩︎
Tainter, Joseph. The collapse of complex societies. Cambridge university press, 1988. Page 102 & 103. ↩︎
Current healthcare expenditure, 2012-2017, Eurostat. Current health expenditure per capita (current US$) - European Union, World Bank. Current health expenditure per capita, PPP (current international $) - European Union, World Bank. Health spending, OECD. ↩︎
In wat volgt negeer ik het gebruik van hulpbronnen en de emissies die worden veroorzaakt door het vervoer van en naar zorginstellingen, alsook het gebruik van hulpbronnen en de emissies die worden veroorzaakt door de bouw van de zorginstellingen zelf. ↩︎
Onderzoek in verschillende landen heeft een elektriciteitsverbruik van 130 tot 280 kilowattuur per vierkante meter per jaar aangetoond, wat neerkomt op ongeveer 50% van het totale energieverbruik van gebouwen ter plaatse. [11-12] Ter vergelijking: het elektriciteitsgebruik in Europese huishoudens is gemiddeld 70 kWh/m2/jaar, en de totale energievraag wordt gedomineerd door verwarming, niet door elektriciteit. Volgens een studie uit 2016, waarvoor wetenschappers stroomgegevens verzamelden over een periode van 18 maanden in een Duits ziekenhuis, hebben operatiekamers het hoogste elektriciteitsgebruik (438 kWh/m2/jaar), gevolgd door intensive care units (135 kWh/m2/jaar). [9] ↩︎
Christiansen, Nils, Martin Kaltschmitt, and Frank Dzukowski. “Electrical energy consumption and utilization time analysis of hospital departments and large scale medical equipment.” Energy and Buildings 131 (2016): 172-183. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Wu, Rui. “The carbon footprint of the Chinese health-care system: an environmentally extended input–output and structural path analysis study.” The Lancet Planetary Health 3.10 (2019): e413-e419. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2542519619301925 ↩︎ ↩︎
Bawaneh, Khaled, et al. “Energy consumption analysis and characterization of healthcare facilities in the United States.” Energies 12.19 (2019): 3775. https://www.mdpi.com/1996-1073/12/19/3775/pdf ↩︎
Rohde, Tarald, and Robert Martinez. “Equipment and energy usage in a large teaching hospital in Norway.” Journal of healthcare engineering 6 (2015). http://downloads.hindawi.com/journals/jhe/2015/231507.pdf ↩︎
Black, Douglas R., et al. “Evaluation of miscellaneous and electronic device energy use in hospitals.” World Review of Science, Technology and Sustainable Development 10.1-2-3 (2013): 113-128. https://www.osti.gov/servlets/purl/1172701 ↩︎ ↩︎
Picano, Eugenio. “Environmental sustainability of medical imaging.” Acta Cardiologica (2020): 1-5. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00015385.2020.1815985 ↩︎ ↩︎
Sherman, Jodi D., et al. “The Green Print: Advancement of Environmental Sustainability in Healthcare.” Resources, Conservation and Recycling 161 (2020): 104882. https://www.researchgate.net/profile/Brett_Duane/publication/343137350_The_Green_Print_Advancement_of_Environmental_Sustainability_in_Healthcare/links/5f216962299bf134048f8960/The-Green-Print-Advancement-of-Environmental-Sustainability-in-Healthcare.pdf ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Martin, Marisa, et al. “Environmental impacts of abdominal imaging: a pilot investigation.” Journal of the American College of Radiology 15.10 (2018): 1385-1393. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S1546144018308639. The researchers write that “when production and use phases are combined, the total energy consumption of MRI (>309 MJ/examination, abdominal scan, 1.5 Tesla) is comparable with cooling a three-bedroom house with central air-conditioning for a day”. ↩︎
Weisz, Ulli, et al. “Carbon emission trends and sustainability options in Austrian health care.” Resources, Conservation and Recycling 160 (2020): 104862. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Belkhir, Lotfi, and Ahmed Elmeligi. “Carbon footprint of the global pharmaceutical industry and relative impact of its major players.” Journal of Cleaner Production 214 (2019): 185-194. https://www.sciencedirect.com/science/article/abs/pii/S0959652618336084 ↩︎
Laufman, Harold, Luther Riley, and Barry Badner. “Use of disposable products in surgical practice.” Archives of Surgery 111.1 (1976): 20-26. https://jamanetwork.com/journals/jamasurgery/article-abstract/581229 ↩︎
Gilden, Daniel J., K. N. Scissors, and J. B. Reuler. “Disposable products in the hospital waste stream.” Western journal of medicine 156.3 (1992): 269. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1003232/pdf/westjmed00091-0045.pdf ↩︎
Sherman, Jodi D., and Harriet W. Hopf. “Balancing infection control and environmental protection as a matter of patient safety: the case of laryngoscope handles.” Anesthesia & Analgesia 127.2 (2018): 576-579. https://www.researchgate.net/profile/Jodi_Sherman/publication/322407715_Balancing_Infection_Control_and_Environmental_Protection_as_a_Matter_of_Patient_Safety_The_Case_of_Laryngoscope_Handles/links/5a82ba12a6fdcc6f3eadcfab/Balancing-Infection-Control-and-Environmental-Protection-as-a-Matter-of-Patient-Safety-The-Case-of-Laryngoscope-Handles.pdf ↩︎
Thiel, Cassandra Lee, et al. “Life cycle assessment of medical procedures: Vaginal and cesarean section births.” 2012 IEEE International Symposium on Sustainable Systems and Technology (ISSST). IEEE, 2012. ↩︎
Campion, Nicole, et al. “Sustainable healthcare and environmental life-cycle impacts of disposable supplies: a focus on disposable custom packs.” Journal of Cleaner Production 94 (2015): 46-55. ↩︎
“Reusables, Disposables each play a role in preventing cross-contamination”, Elizabeth Srejic, Infection Control Today, April 2016 ↩︎
Sustainability roadmap for hospitals, American Association of Hospitals. http://www.sustainabilityroadmap.org/topics/waste.shtml#.YCsEOXyYXWc. ↩︎
Thiel, Cassandra L., et al. “Cataract surgery and environmental sustainability: waste and lifecycle assessment of phacoemulsification at a private healthcare facility.” Journal of Cataract & Refractive Surgery 43.11 (2017): 1391-1398. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5728421/ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Vollmer, Martin K., et al. “Modern inhalation anesthetics: potent greenhouse gases in the global atmosphere.” Geophysical Research Letters 42.5 (2015): 1606-1611. https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1002/2014GL062785 ↩︎ ↩︎
Salas, Renee N., et al. “A pathway to net zero emissions for healthcare.” bmj 371 (2020). ↩︎ ↩︎
Brown, Lawrence H., et al. “Estimating the life cycle greenhouse gas emissions of Australian ambulance services.” Journal of Cleaner Production 37 (2012): 135-141. ↩︎
Connor, A., R. Lillywhite, and M. W. Cooke. “The carbon footprint of a renal service in the United Kingdom.” QJM: An International Journal of Medicine 103.12 (2010): 965-975. https://academic.oup.com/qjmed/article/103/12/965/1584174 ↩︎
Herrmann, C., and A. Rock. “Magnetic resonance equipment (MRI)–Study on the potential for environmental improvement by the aspect of energy efficiency.” PE INTERNATIONAL AG, Report (2012). ↩︎ ↩︎
Shove, Elizabeth. “What is wrong with energy efficiency?.” Building Research & Information 46.7 (2018): 779-789. https://www.tandfonline.com/doi/pdf/10.1080/09613218.2017.1361746 ↩︎ ↩︎
Heye, Tobias, et al. “The energy consumption of radiology: energy-and cost-saving opportunities for CT and MRI operation.” Radiology 295.3 (2020): 593-605. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32208096/ ↩︎
Blue, Stanley. “Reducing demand for energy in hospitals: opportunities for and limits to temporal coordination.” Demanding Energy. Palgrave Macmillan, Cham, 2018. 313-337. ↩︎ ↩︎
https://www.eia.gov/tools/faqs/faq.php?id=92&t=4 ↩︎
Duffin, Jacalyn. History of medicine: a scandalously short introduction. University of Toronto Press, 2010. ↩︎
WHO compendium of innovative health technologies for low-resource settings, WHO; 2016-17. WHO, 2018. https://www.who.int/medical_devices/publications/compendium_2016_2017/en/ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Medical devices: managing the mismatch: an outcome of the priority medical devices project: methodology briefing paper, WHO, 2010. https://apps.who.int/iris/handle/10665/70491 ↩︎
Global Atlas of Medical Devices, WHO, 2017. https://www.who.int/medical_devices/publications/global_atlas_meddev2017/en/ ↩︎
Page, Brandi R., et al. “Cobalt, linac, or other: what is the best solution for radiation therapy in developing countries?.” International Journal of Radiation Oncology* Biology* Physics89.3 (2014): 476-480. ↩︎
In een enquête onder chirurgen in 30 Afrikaanse landen meldde 48% ten minste wekelijks stroomuitval, 29% had geopereerd met alleen mobiele telefoonverlichting, en 19% had als gevolg daarvan slechte chirurgische resultaten ondervonden. [28] ↩︎
Parker, Steve. Medicine: The Definitive Illustrated History. DK Publishing, 2016. ↩︎
Hall, Peter A., and Michèle Lamont, eds. Successful societies: How institutions and culture affect health. Cambridge University Press, 2009. ↩︎
Borowy, Iris, and Jean-Louis Aillon. “Sustainable health and degrowth: Health, health care and society beyond the growth paradigm.” Social Theory & Health 15.3 (2017): 346-368. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Sherman, Jodi D., and Harriet W. Hopf. “Balancing infection control and environmental protection as a matter of patient safety: the case of laryngoscope handles.” Anesthesia & Analgesia 127.2 (2018): 576-579. ↩︎ ↩︎
Steyn, A., et al. “Frugal innovation for global surgery: leveraging lessons from low-and middle-income countries to optimise resource use and promote value-based care.” The Bulletin of the Royal College of Surgeons of England 102.5 (2020): 198-200. https://publishing.rcseng.ac.uk/doi/pdf/10.1308/rcsbull.2020.150 ↩︎
Haripriya, Aravind, David F. Chang, and Ravilla D. Ravindran. “Endophthalmitis reduction with intracameral moxifloxacin in eyes with and without surgical complications: Results from 2 million consecutive cataract surgeries.” Journal of Cataract & Refractive Surgery 45.9 (2019): 1226-1233. https://www.aurolab.com/images/JCRS%202%20million.pdf ↩︎
Venkatesh, Rengaraj, et al. “Carbon footprint and cost–effectiveness of cataract surgery.” Current opinion in ophthalmology 27.1 (2016): 82-88. ↩︎
Thiel, Cassandra L., et al. “Utilizing off-the-shelf LCA methods to develop a ‘triple bottom line’auditing tool for global cataract surgical services.” Resources, Conservation and Recycling 158 (2020): 104805. ↩︎
Relman, Arnold S. “The new medical-industrial complex.” New England Journal of Medicine 303.17 (1980): 963-970. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJM198010233031703 ↩︎
Smith, Richard. “Limits to medicine. Medical nemesis: the expropriation of health.” Journal of Epidemiology & Community Health 57.12 (2003): 928-928. https://jech.bmj.com/content/57/12/928 ↩︎
In de gezondheidszorg is er een dunne lijn tussen marketing en corruptie, vooral wanneer het doelpubliek medisch personeel is dat voordeel kan halen uit het gebruik of het voorschrijven van een medisch hulpmiddel of geneesmiddel, of wanneer regelgevende instanties worden beïnvloed om praktijken te vergemakkelijken die de winst verhogen. Transparancy International plaatst de aankoop van geneesmiddelen en medische apparatuur op de vierde plaats op een lijst van zeven processen die een hoog corruptierisico inhouden, en noemt het probleem “wijdverbreid in alle landen”. ³⁷ ↩︎
Alemayehu, Berhanu, and Kenneth E. Warner. “The lifetime distribution of health care costs.” Health services research 39.3 (2004): 627-642. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC1361028/ ↩︎