LOW←TECH MAGAZINE Polski

Zemsta termofora

Thu, 20 Jan 2022 00:00:00 +0000

Termofor pomógłby zaoszczędzić nam mnóstwo energii i pieniędzy, bez utraty komfortu cieplnego. Illustration: Marie Verdeil.

Termofor to zamykany pojemnik wypełniony gorącą wodą, często zamknięty w materiałowej osłonie, który umieszcza się bezpośrednio przy ciele w celu zapewnienia komfortu termicznego. W niektórych krajach - np. w Wielkiej Brytanii i Japonii - termofor jest nadal powszechnie używany w domach, ale w większości krajów uprzemysłowionych został zapomniany lub lekceważony. Jeśli ktoś wie co to jest, to zazwyczaj kojarzy go raczej z ciepłymi okładami na obolałe miejsce niż z ogrzewaniem, albo postrzega jego stosowanie za przestarzałą praktykę przeznaczoną dla osób ubogich i starszych.

Niemniej jednak, kiedy wysłałem do przyjaciół i rodziny jako prezent świąteczny dwa tuziny termoforów, niemal wszyscy zareagowali entuzjastyczne. Ludzie byli zaskoczeni, że tak niepozorny przedmiot może zapewnić tak wiele komfortu. Napisałem ten artykuł, ponieważ nie mam ani czasu ani pieniędzy, aby wszystkim wysłać po termoforze. Tekst oparłem w dużej mierze na własnym doświadczeniu - od wielu lat używam termoforów i są one jedynym źródłem ciepła w moim mieszkaniu.

Historia termofora

Chorwacki wynalazca Eduard Penkala opatentował w 1903 r. gumowy pojemnik na gorącą wodę, którą nazwał “Termofor”. Nazwa nie pojawiła się znikąd i pochodzi z połączenie greckich słów therme (ciepło, gorąc) i foros (przynoszący, niosący), oznaczających “przynoszący ciepło”. W rzeczywistości historia termofora, występującego w różnych postaciach, sięga tysięcy lat wstecz.

Gumowy termofor wyprodukowany w Niemczech (1925-35). Żródło: [Muzeum Rotterdamu](https://museumrotterdam.nl/collectie/item/76113-A-B).

Pierwszymi “termoforami” byli - dosłownie - inni ludzie i zwierzęta. Od niepamiętnych czasów ludzie ogrzewali się nawzajem tuląc się do siebie. Na przykład, powszechne było, że cała rodzina spała wspólne w jednym łóżku - dotyczyło to także potencjalnych gości. ¹ Ludzie korzystali również z ciepła zwierząt - “termoforów” z futrzanym okryciu.

Ludzie przytulali się do krów i świń, które dzieliły z nimi przestrzeń mieszkalną, albo mieszkały w oborach obok. W XVIII wieku zamożne kobiety, aby ogrzać kolana i ręce, trzymały przy sobie specjalnie wyhodowane rasy miniaturowych pudli. ² Osobiste urządzenia grzewcze miały też postać martwej natury: owiniętych w płótno lub papier kamieni, cegieł, ziemniaków ogrzewanych w ogniu (lub w jego pobliżu) i trzymanych na kolanach, w kieszeniach lub w łóżku.

Już w 1500 r. zaczęto używać wszelkiego rodzaju przenośnych pojemników wypełnionych rozżarzonymi węglami. Używano ich jako ogrzewaczy stóp, rąk i łóżek. ³ Większość z nich była wykonana z metalu (mosiądzu lub miedzi) i umieszczana w drewnianych lub ceramicznych obudowach, aby zapobiec poparzeniom skóry. Z czasem rozżarzone węgle zastąpiono gorącą wodą, która jest czystszym i bezpieczniejszym nośnikiem ciepła.

Początkowo te pierwsze “prawdziwe” termofory były wykonane z twardych materiałów, takich jak szkło, metal lub ceramika. Dopiero po wynalezieniu gumy wulkanizowanej w XIX wieku pojawiły się wygodniejsze, lekkie i elastyczne gumowe termofory. Moi hiszpańscy przyjaciele powiedzieli mi, że termofory były kiedyś wykonywane ze skór zwierzęcych, ale nie udało mi się tego sprawdzić. Być może jest to prawda, ponieważ na całym świecie istnieje długa tradycja używania bukłaków do przechowywania płynów.

Przykład powszechnego użycia termoforów w gospodarstwach domowych zanim w połowie XX w. do powszechnego użycia weszły gumowe (lata 40. XX w., Melbourne, Australia). Źródło: Kolekcja Wiktoriańska. [https://victoriancollections.net.au/items/5a2622e921ea6a17dcba0799](https://victoriancollections.net.au/items/5a2622e921ea6a17dcba0799).

Blaszany podgrzewacz jest wypełniony gorącą wodą i używa się go podobnie jak termofora. Ta puszka o owalnym kształcie jest wygięta tak, aby pasowała do ciała. Wytwórca: Kenworthy Son and Company. Miejsce produkcji: Southport, Sefton, Merseyside, Anglia, Wielka Brytania. Źródło: Muzeum Nauki, Londyn. [https://wellcomecollection.org/works/gf42542b](https://wellcomecollection.org/works/gf42542b).

Sześciokątny termofor, Austria, 1791-1798. Sześciokątny termofor wykonany z cyny, z wygrawerowanym motywem lasu. Źródło: Muzeum Nauki, Londyn. (CC BY 4.0). [https://wellcomecollection.org/works/b452vwjm](https://wellcomecollection.org/works/b452vwjm).

Ten ogrzewacz do stóp (wyprodukowany w 1927 r.) służył do ogrzewania i zapewniania komfortu pacjentom odpoczywającym na oddziałach szpitalnych. Wykonany z ocynkowanego żelaza, był wypełniony gorącą wodą i zabezpieczony korkiem. Miejsce produkcji: Glasgow, Szkocja, Wielka Brytania. Źródło: Muzeum Nauki, Londyn. (CC BY 4.0). [https://wellcomecollection.org/works/mfjujndv](https://wellcomecollection.org/works/mfjujndv)

Francuski podgrzewacz do stóp, rok produkcji nieznany. Źródło: Musée départemental Alberd Demard

Współczesne termofory

Dostępny dziś w sprzedaży klasyczny termofor jest wykonany z gumy lub plastiku PCV. Ten drugi materiał ma niewiele zalet. Jest nieco tańszy i może być przezroczysty, ale w przeciwieństwie do gumy, zawiera toksyczne plastyfikatory. Trzeci typ, nieco trudniejszy do znalezienia, to sztywne plastikowe termofory z tworzywa bez plastyfikatorów.

Do tego typu sztywnych termoforów zalicza się japoński termofor o charakterystycznym kształcie - “yutampo”. Jego użycie datuje się na XV wiek. Wykonywano go dawniej z metalu lub ceramiki. Oczywiście każdy szczelnie zamykany pojemnik może pełnić funkcję termofora. Ja z powodzeniem używałem metalowych butelek po napojach, a nawet plastikowych butelek PET - więcej na ten temat później. > Mimo nieciekawego wizerunku, termofor doczekał się ostatnimi czasy kilku interesujących innowacji.

Typowy termofor ma kształt prostokąta i mieści do dwóch litrów wody. Mimo nieciekawego wizerunku, termofor doczekał się ostatnimi czasy kilku interesujących innowacji. Pierwszą nowością są znacznie mniejsze pojemniki, mieszczące od 0,2 do 0,8 litra wody. Sądząc po ich obudowach, są one przeznaczone głównie dla dzieci, ale mogą być równie przydatne dla dorosłych, którzy mogą je nosić w kieszeniach lub wkładać pod ubrania.

Dzisiaj można kupić także większe termofory mieszczące do trzech litrów wody lub więcej. Najbardziej udana nowinka, według mnie, ma postać hot-doga: jest to termofor o długości 80 cm. Można go owinąć wokół bioder, ale jest równie praktyczny jako towarzysz na kanapie lub w łóżku. Z łatwością mogą z niego korzystać dwie osoby, a jego kształt sprawia, że jest niezwykle wygodny. Mieści do dwóch litrów wody.

Termofor z gumy i z PCV. Zdjęcie Marie Verdeil.

Gumowe termofory. Zdjęcie Marie Verdeil.

Japoński termofor, albo yutampo, zrobiony z twardego plastiku. Źródło: All About Japan. [https://allabout-japan.com/en/article/6244/](https://allabout-japan.com/en/article/6244/)

Japońskie yutampo wciąż jest dostępne w metalu. Źródło: Maruka.

Jak używać termofora?

Osoby, które znają termofory, zazwyczaj myślą o nich jako o towarzyszach snu. Mogą one jednak utrzymywać ciepło przez cały dzień, gdziekolwiek się znajdujesz, nie tylko w łóżku. Może to być oczywiście kanapa, ale można też wykorzystać je przy biurku czy stole, kładąc obok siebie jeden lub otaczając się kilkoma.

W zależności od temperatury w pomieszczeniu ja używam jednego, dwóch, a nawet trzech termoforów jednocześnie. Zazwyczaj umieszczam je na kolanach, za plecami i/lub pod stopami. Chociaż bezpośrednio ogrzewane są tylko niektóre części ciała, to krew rozprowadza ciepło z pojemnika po całym ciele. Termofory można używać razem z kocem, co dodatkowo zwiększa komfort termiczny. Jeśli siedząc przy biurku, przykryję dolną część ciała kocem, zatrzymuje on ciepło z pojemnika i utrzymuje je dłużej.

Jeszcze lepszy jest koc z otworem w środku, przez który można włożyć głowę - zwykłe poncho - lub koc z rękawami. Jeśli jest on wystarczająco duży, tworzy strukturę przypominającą namiot, dzięki której całe ciało znajduje się w ciepłym mikroklimacie stworzonym przez termofor. Zakładanie długich ubrań na osobiste źródło ciepła było powszechną strategią zapewniającą komfort w dawnych czasach.

Koc zatrzymuje ciepło z termoforu. Ilustracja: Marie Verdeil.

Można pójść jeszcze o krok dalej i położyć na biurku lub stole duży koc, a następnie podłożyć pod niego nogi. Takie rozwiązania grzewcze były stosowane w różnych częściach świata, zwykle z rozżarzonymi węglami jako nośnikiem ciepła. Przykładem może być japońskie “kotatsu”, bliskowschodnie “korsi” i hiszpańskie “brasero de picon”.

Pierwsze dwa są niskie - ludzie siadają na podłodze - podczas gdy ostatni pasuje do wysokości siedzenia typowej dla świata zachodniego. Łatwo jest zbudować taki system grzewczy, a kilka termoforów będzie dla niego doskonałym źródłem ciepła.

Termofor na zewnątrz i w podróży

Opisane powyżej rozwiązania sprawdzają się tylko w przypadku osób pozostających w jednym miejscu. Zapotrzebowanie na zewnętrzne źródło ciepła maleje, gdy się przemieszczamy i jesteśmy aktywni fizycznie, ponieważ nasze ciało wytwarza wtedy więcej ciepła. Niemniej jednak, termofor może utrzymywać ciepło także wtedy, gdy wykonujemy czynności stojąc lub poruszając się na zewnątrz lub w budynku. Można go nosić pod ubraniem, a nawet włożyć do specjalnie zaprojektowanych kieszeni lub plecaka. Mały plecak z termoforem umieszczony między łopatkami doskonale sprawdza się również podczas siedzenia na krześle.

Termofor zapewnia komfort termiczny przy otwartych oknach. Illustracja Marie Verdeil.

Termofory sprawdzają się zarówno w pomieszczeniach, jak i na zewnątrz, pod warunkiem, że ciało jest chronione przed wiatrem i deszczem, lub w pomieszczeniach z otwartymi oknami. Nowoczesne systemy centralnego ogrzewania zapewniają komfort cieplny głównie poprzez ogrzewanie powietrza w pomieszczeniu, co oczywiście nie sprawdza się ani na zewnątrz, ani w dobrze wentylowanych pomieszczeniach. W przeciwieństwie do nich, termofory przekazują ciepło bezpośrednio ludziom poprzez kontakt fizyczny (metoda wymiany ciepła zwana “przewodzeniem”). Ogrzewają ludzi, a nie pomieszczenia. Dzięki temu termofory stanowią bezpieczną i zrównoważoną alternatywę dla grzejników ogrodowych w barach i restauracjach. Inwestycja jest minimalna: komplet termoforów i czajnik - woda może być używany wielokrotnie. Można też przynieść własny termofor i napełnić go w barze.

Termofor to bezpieczna i ekologiczna alternatywa dla grzejników ogródkowych w barach i restauracjach.

Można pójść jeszcze dalej i wyobrazić sobie publiczną infrastrukturę do napełniania termoforów, nie tylko w ogródkach knajp, ale w wielu miejscach, takich jak szkoły, biura i budynki publiczne. Ludzie mogliby gromadzić się wokół dystrybutora gorącej wody, tak jak gromadzą się wokół dystrybutora wody pitnej.

Dawniej termofory, a także ich poprzednicy używający rozżarzonych węgli, były często wynoszone z domu. Używano ich powszechnie w autokarach i pociągach, a także w nieogrzewanych kościołach. Mniejsze pojemniki z gorącą wodą ze sznurkami do noszenia i materiałowymi pokrywkami wkładano do futrzanych mufek lub kieszeni. W dzisiejszych czasach można też przechowywać gorącą wodę w termosie, a po kilku godzinach wlać ją do termofora.

Kamionkowy podgrzewacz do mufki Queens. Źródło: Antiques Atlas. [https://www.antiques-atlas.com](https://www.antiques-atlas.com).

Wygięta, prostokątna butelka na gorącą wodę, Francja, 1751-1810. Wykonana z pewteru, stopu cyny i ołowiu, ta butelka na gorącą wodę ma wygrawerowane ptaki i rośliny, a jej zaokrąglony kształt przylega do ciała. Źródło: Muzeum Nauki, Londyn. (CC BY 4.0). [https://wellcomecollection.org/works/g5ufhayn](https://wellcomecollection.org/works/g5ufhayn).

900 termoforów dziennie: oszczędność energii

Szkoda, że istnieje niewiele badań naukowych na temat możliwości oszczędzania energii przez termofory, a właściwie nie ma ich wcale. Naukowcy w ostatnich latach woleli się skupić na zaawansowanych urządzeniach grzewczych, takich jak elektrycznie podgrzewane biurka i fotele, żarówki promieniujące ciepłem lub poduszki cieplne zasilane bateriami. ⁴⁵⁶

Te alternatywne rozwiązania w porównaniu z termoforem wydają się niepotrzebnie skomplikowane. Wodę można podgrzewać na wiele sposobów, zarówno zaawansowanych, jak i mniej zaawansowanych technologicznie, a pojemniki można wykonać z materiałów dostępnych lokalnie. Niemniej jednak, badania pokazują, że osobiste źródła ogrzewania o podobnym działaniu jak termofory mogłyby zaoszczędzić wiele energii przy zachowaniu, a często nawet poprawie, komfortu cieplnego. Na przykład jedno z badań wykazało, że obniżenie temperatury powietrza w biurze z 20,5 do 18,8°C i zapewnienie pracownikom podgrzewanego krzesła w celu zrekompensowania dyskomfortu, prowadzi do zmniejszenia zużycia energii o 35% i wyższej osobistej oceny komfortu cieplnego.

Niewiele jest sposobów na podniesienie efektywności energetycznej budynku, które mogą przynieść tak duże oszczędności energii przy tak niewielkiej inwestycji, chociaż w omawianym eksperymencie obniżenie temperatury powietrza nie było radykalne. Gdyby osobiste urządzenia grzewcze połączono ze dodatkową izolacją kocami lub odzieżą to oszczędności energii mogłyby być jeszcze większe.

Innym sposobem zbadania potencjału oszczędności energii jaki daje termofor, jest obliczenie ile energii potrzeba do podgrzania wody i porównanie tego ze zużyciem energii przez system centralnego ogrzewania. Ponieważ butelki z gumy lub PCV mogą być napełnione tylko do dwóch trzecich, co zapewnia bezpieczne i wygodne użytkowanie, zakładam nieco większy model (3 l) mieszczący w praktyce dwa litry wody. Dzięki temu obliczenia obejmą również pojemniki, które można napełnić do pełna, takie jak japońskie yutampo. Do podniesienia temperatury 1 litra wody o 1°C potrzeba 4200 dżuli, co oznacza, że ogrzanie dwóch litrów wody z 10°C do 60°C wymaga 420 kilodżuli lub 116,7 Wh.

Reklama termoforu \"Cosimax\" firmy Westbrook & Thompson Ltd., wykonanej z gumy Dunlop. 1938. Muzeum Nauki / Biblioteka Obrazów Nauki i Społeczeństwa. Źródło: [https://www.ssplprints.com/image/95677/sleep-well-hot-water-bottle-august-1938](https://www.ssplprints.com/image/95677/sleep-well-hot-water-bottle-august-1938).

Dla porównania, średnie zużycie energii na ogrzewanie gazowe w gospodarstwie domowym w Belgii (gdzie panuje klimat umiarkowany) wynosi 20 000 kWh rocznie. Zakładając, że przeciętny belgijski system grzewczy jest używany przez sześć miesięcy w roku, dzienne zużycie energii odpowiada 109,6 kWh/d. Energia ta wystarczyłaby na ogrzanie około 900 termoforów każdej doby - wystarczająco dużo, aby zapewnić komfort cieplny całemu sąsiedztwu.

Wyobraźmy sobie, że czterech członków gospodarstwa domowego korzysta jednocześnie z dwóch termoforów i podgrzewa je co dwie godziny przez cały czas czuwania (16 godzin). Całkowite zużycie energii wynosi wówczas poniżej 4 kW, czyli prawie 30 razy mniej niż energia zużywana na ogrzewanie przeciętnego belgijskiego gospodarstwa domowego.

Nie oznacza to, że podgrzewacze wody mają zastąpić system centralnego ogrzewania. Dość krótkie i łagodne zimy w Barcelonie pozwalają mi używać termoforów jako jedynego systemu grzewczego, ponieważ w moim nieogrzewanym mieszkaniu rzadko jest chłodniej niż 12°C. W mniej przyjaznym klimacie można połączyć termofory z systemem centralnego ogrzewania. Termofory tworzą wyspy ciepła dla zmarzluchów, podczas gdy reszta przestrzeni budynku jest dostępna do poruszania się i aktywności fizycznej (aktywnego ogrzewania się).

Bezpieczeństwo

Gorąca woda jest bezpieczniejszym nośnikiem ciepła niż rozżarzone węgle, ale niesie ze sobą jednak pewne ryzyko, więc z termoforów należy korzystać ostrożnie. Na butelkach znajduje się instrukcja, aby nie wlewać wrzącej wody, co jest bardzo rozsądną radą, jednak woda nie musi wrzeć by być niebezpieczna. Woda o temperaturze powyżej 60°C może spowodować oparzenie i doprowadzić do bardzo poważnych obrażeń.

Dlatego zaleca się korzystanie wyłącznie z ciepłej wody z kranu lub innego źródła ciepłej wody o temperaturze poniżej 60°C. Taka temperatura jest wystarczająco wysoka, aby zapewnić komfort termiczny, a jedyną zaletą korzystania z cieplejszej wody jest tylko to, że rzadziej trzeba ją podgrzewać.

Zbyt gorąca woda może być szkodliwa na kilka sposobów. Po pierwsze, zawsze istnieje możliwość, że podczas napełniania pojemnika woda rozleje się na ręce. Po drugie, gumowy lub plastikowy termofor może zacząć przeciekać, albo przez nakrętkę, albo na łączeniach. Po trzecie - i to jest najgorszy scenariusz - termofor może pęknąć i rozlać dwa litry gorącej wody na Twoje ciało. Takie wypadki zdarzają się rzadko, ponieważ obecnie termofory są produkowane zgodnie z normami jakości, jednak zdarzają się, zwykle z powodu zużycia się pojemnika.

Termofor Jayne Mansfield pojawia się na rynku w 1957 roku. Figurka Mansfield \"w pozie pin-up z rękami założonymi za szyję i w czarnym bikini\" jest wykonana z różowego plastiku z nakręcaną czapeczką i mierzy około dwóch stóp wysokości Źródło: [https://vintagenewsdaily.com/at-the-height-of-her-career-in-the-1950s-jayne-mansfield-even-modeled-for-this-awesome-hot-water-bottle/](https://vintagenewsdaily.com/at-the-height-of-her-career-in-the-1950s-jayne-mansfield-even-modeled-for-this-awesome-hot-water-bottle/).

Aby bezpiecznie używać gumowych lub wykonanych z PCV termoforów z wodą o wyższej temperaturze, powinieneś je odpowiednio przechowywać i wymieniać po kilku latach użytkowania. Jeśli naprawdę chcesz używać wody o wyższej temperaturze, najbezpieczniejszą opcją będą metalowe pojemniki (z pokrywą zapobiegającą poparzeniu skóry).

Jeśli jednak utrzymujesz temperaturę poniżej 60°C (140°F), najgorszy scenariusz to po prostu zmoczenie się. Jeśli używasz butelek PET, z pewnością powinieneś trzymać się tej maksymalnej temperatury, ponieważ w wyższych temperaturach mogą się one stopić. Ponadto butelki z PET nie należy używać do picia po jej podgrzaniu, ponieważ wyższe temperatury mogą spowodować uwolnienie substancji chemicznych z wody.

Zużycie wody i infrastruktura

Termofory potrzebują źródła wody. Możliwe jest wielokrotne podgrzewanie tej samej wody, co pozwala ograniczyć jej zużycie do kilku litrów w ciągu całego okresu użytkowania butelki. Nie zawsze jest to jednak najbardziej praktyczne rozwiązanie. W nowoczesnych gospodarstwach domowych gorąca woda może pochodzić z czajnika elektrycznego, garnka na kuchence lub kranu z ciepłą wodą. Chociaż gorąca woda z kranu jest najbezpieczniejszym źródłem dla termofora, to po jej ostygnięciu nie da się ponownie wprowadzić jej do rur w celu ponownego podgrzania. Co więcej, mija trochę czasu zanim woda osiągnie odpowiednią temperaturę, a to oznacza, że zużywa się więcej niż dwa litry wody.

Nawet branie prysznica z nieco mniejszą częstotliwością z łatwością zapewni wodę i energię potrzebną do ciągłego korzystania z termoforów.

Używanie czajnika elektrycznego, lub garnka na kuchence, ułatwia wielokrotne wykorzystywanie tej samej wody, ale wiąże się też z pewnymi problemami. Po pierwsze, jeśli czajnik elektryczny nie jest wyposażony w programator temperatury wody, trzeba się upewnić, że woda nie jest zbyt gorąca. Ja rozwiązuję ten problem zanurzając sondę termometru cyfrowego w czajniku podczas podgrzewania wody. Po drugie, jeśli podgrzejesz wodę z termofora, czajnik (lub garnek) nie może być już używany do podgrzewania wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, ponieważ będzie ona miała zły smak. Dlatego należy używać osobnego czajnika do podgrzewania wody do termoforów, albo podgrzewać wodę w jedynym czajniku i wyrzucić go po użyciu.

Nawet jeśli ostygłej wody nie użyje się ponownie do innych celów (np. do podlewania roślin), to i tak straty są mała. Przeciętny prysznic zużywa tyle wody, że wystarczyłoby na napełnienie 37 termoforów. Podobnie zużycie energii podczas przeciętnego prysznica odpowiada zużyciu energii na podgrzanie 17 termoforów (które wykorzystują wodę o wyższej temperaturze niż prysznic). To oznacza, że nawet branie prysznica z nieco mniejszą częstotliwością z łatwością zapewni wodę i energię potrzebną do ciągłego korzystania z termoforów.

Źródło: Auckland War Memorial Museum

Stosowanie metalowych i ceramicznych ogrzewaczy do rąk ma długą tradycję w Chinach i Japonii. Japończycy oferowali gościom mały, okrągły ceramiczny garnek z paliwem w środku, zwany \"te-aburi\". Miedziane lub brązowe ogrzewacze do rąk w kształcie pudełka o średnicy kilku cali, często z perforacją i uchwytami do przenoszenia, nazywano w Chinach \"shou lu\". Obraz w domenie publicznej. Więcej: [https://homethingspast.com/2011/11/26/hand-warmers-muff-warmer/](https://homethingspast.com/2011/11/26/hand-warmers-muff-warmer/).

Zimne termofory

Termoforów można używać także do chłodzenia. W tym wypadku należy je napełnić zimną wodą lub umieścić w zamrażarce. Chłodzenie ludzi jest znacznie bardziej energooszczędne niż chłodzenie pomieszczeń. Ja nie mam klimatyzacji i w lecie, gdy temperatury zwykle przekraczają 30°C, polegam wyłącznie na wiatrakach i termoforach. Termoforów z zimną wodą używam w podobny sposób jak termoforów z ciepłą - wkładam je do łóżka, pod nogi lub za plecy.

Do chłodzenia używam plastikowych butelek PET i metalowych pojemników na napoje, a nie gumowych termoforów, ponieważ te twardnieją i kruszą się. Pamiętaj, aby nie napełniać pojemnika do końca - woda rozszerza się, gdy jest zamarznięta - i aby umieścić go w ochronnym pokrowcu, aby zapobiec odmrożeniu. Należy również pamiętać, że gdy lód się roztopi termofory będą nieco mokre na zewnątrz, jednak ten efekt tylko wzmacnia chłodzenie. Termofory z zimną wodą, tak samo jak z ciepłą, sprawdzają się zarówno na zewnątrz, jak i w pomieszczeniach.

Temu zwyczajowi towarzyszyły surowe zasady. Na przykład, goście płci męskiej spali po jednej stronie łóżka, podczas gdy córki rodziny po drugiej. Źródło: Ekirch, A. Roger. U schyłku dnia: noc w dawnych czasach. WW Norton & Company, 2006. ↩︎
This ↩︎
Rozgrzewacz był metalowym pojemnikiem wypełnionym rozżarzonymi węglami i wyposażonym w długi uchwyt. Wsuwano go między pościel, a następnie przesuwano po łóżku, aby ogrzać wszystkie zakamarki, zanim ktoś do niego wejdzie. Innym rozwiązaniem służącym do ogrzania łóżka był tak zwany “wózek”: drewniana rama lub sanie przeznaczone do przechowywania garnka z rozżarzonymi węglami, który wsuwano pod łóżko i przykrywano blachą. W przeciwieństwie do podgrzewacza, wózek zapewniał ciepło przez całą noc. Zobacz: http://www.oldandinteresting.com/warming-the-bed.aspx ↩︎
Verhaart, Jacob, Michal VeselĂ˝, and Wim Zeiler. “Personal heating: effectiveness and energy use.” Building Research & Information 43.3 (2015): 346-354. https://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/09613218.2015.1001606 ↩︎
Deng, Qihong, et al. “Human thermal sensation and comfort in a non-uniform environment with personalized heating.” Science of the total environment 578 (2017): 242-248. ↩︎
Mishra, A. K., M. G. L. C. Loomans, and Jan LM Hensen. “Thermal comfort of heterogeneous and dynamic indoor conditionsâ€"An overview.” Building and Environment 109 (2016): 82-100. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0360132316303560 ↩︎

Za dużo spalania, za mało ognia

Sun, 29 Dec 2019 00:00:00 +0000

Ilustracja: [Diego Marmolejo](https://www.instagram.com/ddidak/).

Ogień, który pali się w naszych domostwach już przeszło czterysta tysięcy lat, pozostaje najbardziej wszechstronną i zrównoważoną technologią jaką zna ludzkość. Od tysiącleci ogień zapewnia nam to, do czego dzisiaj używamy szeregu nowoczesnych urządzeń takich jak: piekarnik, płyta grzewcza, żarówka, lodówka, zamrażarka, bojler, suszarka bębnowa i telewizja. W przeciwieństwie do tych nowoczesnych technologii, ogień aby działać nie potrzebuje rozbudowanej, scentralizowanej infrastruktury - wystarczą łatwo dostępne lokalne materiały.

Od Ogniska do Elektrowni

Szacuje się, że człowiek świadomie korzysta z ognia już 300-400 tys. lat. ¹² Aż do XX wieku, ogień powstający ze spalania biomasy był jedynym zużywającym energię “urządzeniem domowym” - bez względu na to, czy ludzie mieszkali w jaskini, w jurcie czy w murowanym budynku. Pierwsze ludzkie schronienia były stawiane z potrzeby podtrzymywanie ognia, miały ochraniać go przed wiatrem i deszczem.

Przez większość ludzkiej historii, ogień miał formę otwartego paleniska, rozpalanego na ziemi po środku schronienia. Dym wydostawał się przez otwór w dachu. W początkach XIV wieku w Europie, otwarte paleniska były stopniowo zastępowane przez paleniska połączone z kominem, przeważnie wbudowane w ścianę w formie murowanego pieca. W zimniejszych regionach (takich jak Skandynawia) domy wyposażano w bardziej wydajne piece kaflowe, a w cieplejszych stronach (w basenie Morza Śródziemnego) ludzie wciąż używali kotłów - przenośnych metalowych naczyń, w których palono węgiel drzewny. W XVIII i XIX wieku murowane piece zaczęto zastępować żeliwnymi.

Ogień zajmował w domu centralną pozycję, aż do XX wieku, kiedy coraz częściej zaczął ustępować miejsca szeregowi nowo wynalezionych urządzeń, podłączonych do scentralizowanej infrastruktury. Dzisiaj, nawet w społeczeństwach uprzemysłowionych, metalowe piece są rzadkością. Otwarty ogień został zakazany, w szczególności w miastach. W nowych budynkach nie znajdziemy już kominków, kominów czy otworów w suficie.

Ogień zajmował w domu centralną pozycję, aż do XX wieku, kiedy coraz częściej zaczął ustępować miejsca szeregowi nowo wynalezionych urządzeń, podłączonych do scentralizowanej infrastruktury.

“Paradoksalnie”, pisze Luis Fernandez-Galiano w Fire and Memory, On Architecture and Energy (Ogień i Pamięć, Rzecz o Architekturze i Energii), “ludzkie schronienia, których życie rozpoczęło się jako miejsce ochrony ogniska domowego, dzisiaj unikają żywego ognia”. ³ W Fire: A Brief History (Krótka Historia Ognia), Stephen J. Pyne dokonuje następującej obserwacji; “Mieszkańcy miast mogą latami nie widzieć żywego ognia. Jeśli zobaczą płomienie to będę one zwykle dziełem wypadku czy podpalenia i zostaną uznane, prawie zawsze, za zagrożenie”. ⁴

Pomimo tego, ogień nie zniknął w zupełności. Tysiące pojedynczych, domowych palenisk zastąpiono kilkoma gigantycznymi paleniskami w elektrowniach. W innych miejscach również płoną ognie. “W naszej gospodarce obfitości”, pisze Stephen J. Pyne, “ogień jest w sercu magii - w fabrykach, samochodach, domach, elektrowniach […]. Nowoczesne miasto pozostało ekosystemem napędzanym ogniem […]. Zaprzestańcie spalania, a miasto stanie w miejscu. Otwarty ogień jednak zniknął. Tak jak czarna dziura pośrodku kosmosu, ogień kształtował wszystko co go otaczało, sam pozostając niewidocznym.”

Uprzemysłowienie nie zlikwidowało spalania, a jedynie zmieniło jego formę. Co więcej, ogień zaczął płonąć dzięki nowym, obfitym źródłom energii: paliwom kopalnym. Aż do XX wieku, prawie wszystkie rozpalane przez ludzi ognie były wynikiem spalanie surowców odnawialnych: drewna, trawy, łajna (torf i wczesne użycie węgla kamiennego są wyjątkiem). Dzisiaj w społeczeństwach uprzemysłowionych prawie każdy ogień “w sercu magii” płonie dzięki gazowi, węglowi i ropie naftowej.

Ogień Kontra Elektryczność

Przyjmując globalną perspektywę, zobaczymy, że kilka miliardów ludzi nadal mieszka w domach zbudowanych wokół staroświeckiego ognia, często w formie prostego ogniska. Niektórzy mieszkańcy Zachodniego Świata postrzegają tę praktykę jako zacofaną i prymitywną, i uważają że powinna zostać zakazana - nawet jeśli oparta jest na wykorzystaniu surowców odnawialnych.

W 2011 roku, ONZ i Bank Światowy, w wspólnej inicjatywie pt. “Zrównoważona Energia dla Wszystkich”, zadeklarowali “zapewnienie powszechnego dostępu do nowoczesnych usług energetycznych do 2030 roku”.⁵ Co kryje się za “nowoczesnymi usługami energetycznymi”, nie jest do końca jasne, ale widać że przede wszystkim chodzi o wykorzystanie elektryczności i gazu - co praktycznie oznacza spalanie paliw kopalnych.

“Mieszkańcy miast postrzegają ogień jako technologię, którą można zastąpić innymi, bardziej zaawansowanymi technologiami”.

Inicjatywy tego typu sugerują, że “nowoczesne usługi energetyczne” są lepsze od tradycyjnego ogniska i paleniska. “Mieszkańcy miast postrzegają ogień jako technologię, którą można zastąpić innymi, bardziej zaawansowanymi technologiami”, pisze Stephen J. Pyne, “Jeśli ogień jest urządzeniem, chcą [oni] ulepszonego ognia i aktualizacji do wersji bez dymu”.

Przykładami takiego, lepszego ognia i ognia bez dymu, są panele fotowoltaiczne i turbiny wiatrowe. Dzięki nim, zakończymy w końcu naszą zależność od paliw kopalnych - w tym momencie wciąż niezbędnych do zapewnienia powszechnego dostępu do “nowoczesnych usług energetycznych”. Ale zadajmy sobie pytanie - jaka jest rzeczywista efektywność otwartego paleniska w porównaniu z “nowoczesnymi usługami energetycznymi” (wliczając w to, te oparte na zrównoważonych źródłach energii)? A co ze zdrowiem, bezpieczeństwem i zrównoważonym wykorzystaniem? Co tak naprawdę chcemy powiedzieć, kiedy mówimy, że „elektryczność albo gaz są lepsze od tradycyjnego ognia”?

Wszechstronność Ognia

Jednym z powodów dlaczego współcześni ludzie, w społeczeństwach uprzemysłowionych, postrzegają ogień jako nieefektywny i niezrównoważony jest to, że nie mają wiedzy o tym jak ich przodkowi rzeczywiście go używali. W dzisiejszych czasach, ogień jest uważany za mało wydajny. Jest tak dlatego, ponieważ jego wydajność porównywana jest jedynie, do jednej z szeregu funkcji jaką może spełniać, tj. do ogrzewania pomieszczeń. Jednakże, nasi przodkowie nie korzystali z ognia jedynie po to, aby ogrzać siebie samych. Używali go również do gotowania, oświetlenia, konserwacji żywności, grzania wody, suszenia ubrań, ochrony przed drapieżnikami i insektami, i do wielu, wielu innych zastosowań.

Ilustracja: [Diego Marmolejo](https://www.instagram.com/ddidak/).

Ogień jest niesamowicie wszechstronny - ciężko powiedzieć jakie jego zastosowanie było najwyżej cenione przez naszych przodków. Z tego powodu, jeśli chcemy zmierzyć zużycie energii domowego paleniska i porównać je do nowoczesnych technologii, nie powinniśmy patrzeć jedynie na zużycie energii systemu grzewczego, i do niego porównywać ognia, a powinniśmy przyjrzeć się zużyciu energii w całym gospodarstwie domowym.

Gotowanie na Ogniu

Jako urządzenie do gotowania, ognia można użyć na wiele rożnych sposób i tym samym zastąpić zaskakująco wiele nowoczesnych urządzeń kuchennych. Ogień nie tylko działa jako kuchenka, ale również jako piekarnik. W trakcie pieczenia czy grillowania, jedzenie obracało się na rożnie i piekło dzięki bezpośredniemu działaniu płomieni. Gliniane naczynie, wkładane w popiół paleniska (“piec Holenderski”), służyło jako piekarnik. Innym sposobem było pieczenie w wbudowanym w piec piekarniku lub na ścianach komory paleniska. Wykorzystywano również wolno stojące na zewnątrz urządzenia. Gotowanie i smażenie odbywało się w wiszącym nad ogniem kociołku. ⁶⁷

Ogień może spełniać te same funkcje, które zapewniają małe, elektryczne urządzenia kuchenne. Na przykład, możecie sądzić, że ludzie zaczęli jeść tosty dopiero wtedy kiedy pojawiły się tostery (XX wiek). Jednakże, zanim pojawiły się elektryczne opiekacze, ludzie po prostu wkładali chleb na drucianym opiekaczu do ognia. Szybkie przygotowanie gorących napojów również nie rozpoczęło się dopiero z wymyśleniem elektrycznego czajnika - wcześniej ludzie wkładali do kubków rozgrzany do czerwoności żelazny przyrząd, który zagotowywał wodę w kilka sekund. ⁸

Jako urządzenie do gotowania, ognia można używać na wiele różnych sposób i tym samym zastąpić zaskakująco wiele nowoczesnych urządzeń kuchennych.

Ogień zastępował również dzisiejsze lodówki i zamrażarki. W książce The Food Axis: Cooking, Eating and the Architecture of American Houses (Oś żywności: Gotowanie, Jedzenie i Architektura Amerykańskich Domów), Elizabeth Collins Cromley opisuje jak konserwowano mięso i ryby, przez wieszania ich na wiele tygodni w dymie. ⁶ Najprostszą metodą wędzenia, stosowaną przez naszych przodków, było zawieszanie kawałków mięsa i ryb w kuchennym kominie, lub (jeśli nie było komina) wysoko u powały, nad otwartym paleniskiem. Wędzono również w komorze wędzarniczej, która była dostawiona do kuchennego paleniska lub dobudowana, w piwnicy lub na strychu, do komina. Korzystano również z wolno stojących, zewnętrznych wędzarni.

Powstało wiele innych metod konserwacji żywności opartych na użyciu ognia. Jeśli klimat nie był dostatecznie słoneczny to owoce, warzywa i zioła suszono nad ogniem. Robienie słodkich przetworów owocowych, produkcja sera i masła, były zależne od ciepła ognia. Sól, kluczową do konserwacji żywności, wieszano w pojemniku blisko paleniska, aby nie zawilgotniała. ⁶

Rozprowadzanie Ciepła i Światła

Ogień nie tylko produkuje ciepło i dym - daje również światło. Jako źródło światła, ogień był kiedyś tak wszechstronny, jak dzisiaj jest oświetlenie elektryczne. Blask płomieni nie jaśniał jedynie z wnętrza paleniska czy pieca, ale świecił również z pochodni, łuczyw, a później ze świec i lamp naftowych. ⁹¹⁰ Ciepło paleniska mogło być rozprowadzane po całym domu. Chociaż kuchnia była z reguły jedynym ogrzewanym w domu pomieszczeniem, to dzięki takim przenośnym urządzeniom jak szkandele i ogrzewacze do stóp, żar węgli można było roznosić po całym domu (zamiast żaru do rozprowadzenie po domu ciepła, używano też termoforów i ceramicznych dzbanków z gorącą wodą, przyp. tłum.).¹¹

Dzięki ogniowi grzano wodę przeznaczoną do prania i mycia. Praktykę tę kontynuowano kiedy pojawiły się żeliwne piece wolno stojące, często zaopatrzone w płaszcze wodne lub zbiorniki na wodę. Co więcej, ogień suszył pranie, robiąc to samo co dzisiejsze suszarki bębnowe. Ludzie nie zaczęli prasować ubrań dopiero wtedy, kiedy wynalezione zostało żelazko elektryczne. Od czasów średniowiecza, ludzie używali prostych, metalowych żelazek, które rozgrzewano na ogniu lub piecu. Popularne były również bardziej zaawansowane żelazka z duszą, w które wkładano żar lub węgle z paleniska. Niektóre z nich miały nawet małe kominki, którymi uciekał dym, nie pozostawiając nieprzyjemnego zapachu na prasowanych ubraniach. ¹²

Ludzie nie zaczęli prasować ubrań dopiero wtedy, kiedy wynalezione zostało żelazko elektryczne. Od czasów średniowiecza ludzie używali prostych metalowych żelazek, które rozgrzewano na ogniu lub piecu.

Ogień spełniał w domu jeszcze jedną istotną funkcję. Był centrum dookoła, którego ludzie gromadzili się w celach towarzyskich i po to żeby wymienić informacje. Przez tysiące lat, palenisko było “[…] iskrzącą duszą i sercem domu, wokół którego od niepamiętnych czasów, zbierano się i rozmawiano”.³ Współcześnie te role przejęły telewizja i telefony komórkowe, ale wątpliwe jest czy kiedykolwiek uda im się skraść czar żywych płomieni. Masa elektronicznych gadżetów, które starają się imitować płomienie ognia - elektryczne świece i ogniska, żarówki LED z migoczącymi efektami płomieni czy nagrania trzaskającego ogniska - zdaje się wskazywać na ukrytą, ludzką tęsknotę za ogniem.

Wydajność i Zrównoważone Użycie

W domu, którego życie tętni dookoła ognia, przygotowywanie gorących napojów i tostów, suszenie ubrań, czy oświetlenie pomieszczeń nie podnosi zużycia całkowitej energii ognia; po prostu wykorzystuje, w sposób bardziej wydajny, energię, która i tak jest zużywana do innych potrzeb, takich jak ogrzewanie pomieszczeń czy gotowanie. Chcąc dzisiaj uzyskać ten sam efekt, musimy włączyć szereg urządzeń elektrycznych, a każde z nich potrzebuje dodatkowej, własnej energii do działania: centralne ogrzewanie, płyta grzewcza, elektryczny toster, suszarka bębnowa, oświetlenie itd.

Co więcej, musimy brać pod uwagę wydobycie surowców i zużycie energii jakiej potrzeba, żeby zastąpić jedno palenisko, dziesiątkami sprzętów wyprodukowanych w odległych fabrykach i przywiezionych do konsumentów. A na koniec, powinniśmy uwzględnić ilość energii i materiałów potrzebnych do zbudowania i utrzymania infrastruktury dzięki, której te urządzenia mogą działać, takiej jak sieć elektryczna, sieć gazowa czy łańcuch chłodniczy. Zupełnie inaczej jest z piecem czy paleniskiem, których użycie jest niezależne od scentralizowanej infrastruktury, a do ich budowy wystarczą łatwo dostępne, lokalne materiały.

Ilustracja: [Diego Marmolejo](https://www.instagram.com/ddidak/).

Odnawialne źródła energii, takie jak panele słoneczne i turbiny wiatrowe, nie są wystarczającą odpowiedzią na problemy energetyczne dzisiejszego świata. Trzeba je wyprodukować, przetransportować, utrzymywać, naprawiać, utylizować, a na końcu zastąpić nowymi. Można by pomyśleć, że w ten sam sposób, możemy postępować z coraz to większą masą sprzętu AGD, która ma zaspokoić nasze potrzeby - zaprojektować, wyprodukować, a jak się zużyje to wyrzucić. Nawet produkcja prądu elektrycznego ze spalania biomasy, nie uczyni dzisiejszego systemu zrównoważonym. Chociaż eliminuje ona użycie paliw kopalnych to ogromna ilość energii jest marnowana w procesie konwersji biomasy na elektryczność. Biomasa nie spowoduje również, że znikną fabryki produkujące sprzęt AGD.

Porównanie Zużycia Energii: Starożytne a Nowoczesne Domy

Jeśli przyjrzymy się zużyciu energii we współczesnym Europejskim domu, to zobaczymy, że 64% całej zużywanej energii idzie na ogrzewanie przestrzeni, 15% na grzanie wody, 14% na oświetlenie i urządzenia elektryczne, 5% na gotowanie, a 1% na pozostałe usługi (w tym chłodzenie).¹³ Większość z tych usług może być świadczona przez ogień. Jak się więc ma, zużycie energii w tradycyjnym domostwie, z otwartym paleniskiem, do zużycia energii w nowoczesnym domu, zbudowanym wokoło różnych urządzeń i centralnej infrastruktury?

Nie ulega wątpliwości, że zużycie energii nowoczesnego domu jest lepiej udokumentowane niż budynków i schronień z zamierzchłych czasów. Możemy jednak powołać się na badania, których celem było obliczenie wykorzystania energii przez gospodarstwa domowe wciąż korzystające ze starego, dobrego ognia.

Jeśli mierzymy wykorzystanie energii ognia w domu, w porównaniu do współczesnych technologii, to powinniśmy porównać zużycie energii w całym gospodarstwie domowym.

Policzono, że w 2002 roku roczne zużycie drewna w tradycyjnych nepalskich domach wahało się pomiędzy 6 a 33 m³ na gospodarstwo domowe, co odpowiada 35 do 165 giga dżulom (GJ) energii.¹⁴¹⁵¹⁶. Patrząc na zużycie energii we współczesnym niemieckim (75 GJ/rok) albo kanadyjskim domu (105 GJ/rok), te liczby wydają się dosyć duże.

Jednakże, w czasie trwania badań, jeden nepalski dom zamieszkiwało średnio od 5 do 12 domowników, kiedy współczesne, przeciętne zachodnie gospodarstwo domowe skurczyło się do 2 osób. Wynika z tego, że w 2002 roku w nepalskich domach roczne zużycie energii wyniosło od 2 do 33 GJ na osobę. Nowsze badania, nad zużyciem drewna do ogrzewania, gotowania i oświetlenia w Nepalu, podają zużycie 2.5 do 10 GJ energii na rok na osobę.¹⁷¹⁸ Dla porównania w krajach takich jak Holandia, Niemcy i Kanada zużycie energii na osobę wynosi około 30-40 GJ/rok.

10 Miliardów Ludzi Dookoła Paleniska

Nawet jeśli pominiemy ilość surowców i energii, jaką trzeba zużyć na wyprodukowanie współczesnej infrastruktury i urządzeń, to zużycie energii w czasach preindustrialnych wydaje się być znacząco mniejsze niż dzisiaj. Szybka kalkulacja to potwierdza. Teoretycznie, można założyć, że jeśli 10 miliardów ludzi korzystałoby tylko z otwartych palenisk, jako jedynego źródła energii, to byłaby to całkowicie zrównoważona praktyka.

Przyjmując średnie roczne zużycie drewna opałowego na 6 m³ na osobę, potrzebowalibyśmy 60 miliardów metrów sześciennych drewna rocznie. Do zebrania jednego metra sześciennego drewna rocznie potrzeba 0.2 hektara lasu, więc dla uzyskania 60 miliardów m³ potrzeba 120 milionów kilometrów kwadratowych lasu, użytkowanego w zrównoważony sposób (aby uniknąć całkowitego wylesienia). To powierzchnia, ponad trzykrotnie większą, niż powierzchnia lasów całej Ziemi i równa około 80% całkowitej powierzchni lądów naszej planety (150 milionów kilometrów kwadratowych).

Ponieważ nie potrzebowalibyśmy dodatkowej przestrzeni dla fabryk i dróg, potrzebnych do produkcji produktów konsumpcyjnych, moglibyśmy powrócić do otwartych palenisk bez niszczenia środowiska. Nie można tego powiedzieć o 10 miliardach ludzi, dalej spalających paliwa kopalne i używających nowoczesnej infrastruktury.*

*Komentarz tłumacza: Powyższe założenie zdaje się nietrafione, ponieważ sam autor pisze, że nie dysponujemy na naszej planecie wystarczającą ilością lasów, żeby pozyskiwać drewno dla 10 miliardów ludzi - nawet w sposób zrównoważony.

Zdrowie Kontra Zrównoważone Użycie

Skoro “nowoczesne usługi energetyczne” nie są, ani bardziej zrównoważone, ani wydajniejsze od tradycyjnego ognia, to dlaczego ciągle uważamy je za lepsze? Za unikaniem używania otwartego ognia w nowoczesnych miastach, mają odpowiadać dwa dodatkowe czynniki: po pierwsze, ogień jest szkodliwy dla zdrowia (zanieczyszcza powietrze) i po drugie, jest niebezpieczny (niesie ze sobą ryzyko pożaru). Te zagrożenia są prawdziwe, ale jak wypada ogień pod względem zdrowia i bezpieczeństwa w porównaniu z “nowoczesnymi usługami energetycznymi”?

Nie ma wątpliwości, że zastąpienie w domach i mieszkaniach, otwartego ognia przez nowoczesną infrastrukturę, polepszyło jakość powietrza i bezpieczeństwo w miastach. Jednak może być to tylko chwilowa korzyść. Nowoczesna infrastruktura (ponieważ jest uzależniona od paliw kopalnych), co najmniej w tym samym stopniu zagraża zdrowiu i bezpieczeństwu.

Jak wypada ogień pod względem zdrowia i bezpieczeństwa w porównaniu do “nowoczesnych usług energetycznych”?

Za przykład można wziąć fale upałów i pożary lasów, szalejące w tej chwili (grudzień 2019 roku) w Australii, zabijające ludzi, niszczące mienie i powodujące, tak wielkie zadymienie, że ludzie w dużych miastach nie mają czym oddychać. Te pożary, nie są spowodowane przez ludzi rozpalających paleniska. Te pożary, to wynik zmian klimatycznych, za które przede wszystkim odpowiadają ludzie korzystający z przemysłowej infrastruktury - zasilanej paliwami kopalnymi.

Nasza nadmierna zależność od scentralizowanej infrastruktury, która zaspokaja nasze podstawowe potrzeby, to kolejne zagrożenia dla zdrowia i bezpieczeństwa. Odetnijmy na chwilę duże miasto od prądu, a prawie wszystko przestanie działać - włączając w to kanalizację, lodówki i alarmy antywłamaniowe.

Nasze spaczone spojrzenie na dobry, stary ogień częściowo jest zakorzenione w pomieszaniu dwóch odmiennych od siebie pojęć: “zdrowia” i “zrównoważonego użycia”. W rzeczy samej, coś może być jednocześnie zdrowe, bezpieczne i zrównoważone, jak np. chodzenie (o ile nie ma chodników). Ale również coś może być zdrowe i bezpieczne, ale już niezrównoważone, jak lodówka, która jest zależna od energochłonnego łańcucha chłodniczego. Na koniec, coś może być niezdrowe i niebezpieczne, ale zrównoważone jak np. wędzarnia w piwnicy.

Zdrowie i długowieczność są tym, czego my, jako jednostki “potrzebujemy”, chcemy, pożądamy i czujemy się do tego przywiązani. Tak samo, jak czujemy się przywiązani do określonego poziomu komfortu, wygody, prędkości i czystości. Jednak ustalenie tego jak powinniśmy żyć, aby nasza egzystencja była zrównoważona i nie doprowadziła nas i naszego środowiska do upadku, wymaga zakwestionowania obecnych wyobrażeń na temat poziomu komfortu, wygody, czystości, prędkości, bezpieczeństwa i zdrowia na jakie zasługujemy. Możemy przedkładać bezpieczeństwo i zdrowie ponad zrównoważone życie, gdy są one ze sobą w konflikcie, ale tylko kosztem bezpieczeństwa i zdrowia młodszych i przyszłych pokoleń.

Roebroeks, Wil, and Paola Villa. “On the earliest evidence for habitual use of fire in Europe.”. Proceedings of the National Academy of Sciences 108.13 (2011): 5209-5214. ↩︎
Berna, Francesco, et al. “Microstratigraphic evidence of in situ fire in the Acheulean strata of Wonderwerk Cave, Northern Cape province, South Africa.” Proceedings of the National Academy of Sciences 109.20 (2012): E1215-E1220. ↩︎
Fernández, Guillén, and Luis Fernández-Galiano. Fire and memory: on architecture and energy. Mit Press, 2000. ↩︎ ↩︎
Pyne, Stephen J. Fire: a brief history. University of Washington Press, 2019. ↩︎
https://www.seforall.org ↩︎
Collins Cromley, Elizabeth. The food axis: cooking, eating, and the architecture of American houses. University of Virginia Press, 2010. ↩︎ ↩︎ ↩︎
W przeciwieństwie do gazowych i elektrycznych piekarników i piecyków, ogień nie ma przycisków i pokręteł, którymi można by regulować temperaturę. Aby gotować lub dusić na wolnym ogniu, garnki wieszało się na ramieniu, które można było podnosić lub opuszczać. W przypadku pieca, kucharz mógł zdecydować, aby na początku, kiedy piec osiągał najwyższą temperaturę, upiec ciasto lub chleb, a następnie kiedy temperatura z wolna opadała, pierniki, budynie, a na końcu wkładał zboże do suszenia. [6] ↩︎
Marcoux, Paula. Cooking with fire: From roasting on a spit to baking in a tannur, rediscovered techniques and recipes that capture the flavors of wood-fired cooking. Storey Publishing, 2014. ↩︎
Hough, Walter. Fire as an agent in human culture. No. 139. Govt. print. Off., 1926. ↩︎
Źródłem energii tych rozproszonych ogni było drewno, żywice, wosk, tłuszcz, łój lub olej. Potrzeba specjalnego skoncentrowania i umiejscowienia źródła światła, doprowadziła do wynalezienia specjalnych uchwytów, stojaków i wieszaków .[9] ↩︎
Heating people, not spaces: restoring the old way of warming, Kris De Decker, Low-tech Magazine, 2016. ↩︎
History of ironing, Old & Interesting, retrieved December 26, 2019. ↩︎
Energy consumption and use by households, Eurostat, 2019. ↩︎
Rijal, H. B., and H. Yoshida. “Investigation and evaluation of firewood consumption in traditional houses in Nepal.” Proceedings: Indoor Air (2002): 1000-1005. ↩︎
Gęstość energetyczna 1 m³ składowanego drewna zależy, od gatunki drewna i tego jak jest ułożone. Starałem się porównywać zbliżone rzeczy, jeśli to było możliwe, jednak nie zawsze dało się to zrobić, więc wyniki są jedynie szacunkowe. ↩︎
Roczne zużycie drewna opałowego w osiemnastowiecznej Austrii (Karyntia) było prawem ograniczone do 35 m³ na gospodarstwo domowe: Źródło: Peter, Sieferle Rolf. The subterranean forest. Cambridge: The White Horse Press, 2001. ↩︎
Rijal, Hom Bahadur. “Firewood Consumption in Nepal.” Sustainable Houses and Living in the Hot-Humid Climates of Asia. Springer, Singapore, 2018. 335-344. ↩︎
Liczby wynoszą 0.5 to 2 m³ drewna opałowego na osobę rocznie, co przeliczyłem do 2.5 do 10 GJ energii na osobę rocznie. ↩︎

Prysznice mgiełkowe: zrównoważona dekadencja?

Thu, 17 Oct 2019 00:00:00 +0000

Zdjęcie: Prysznic mgiełkowy - zestaw do samodzielnego montażu. Jonas Görgen.

W świecie bez paliw kopalnych nie będziemy mogli codziennie brać gorących pryszniców – chyba że będzie to prysznic mgiełkowy. Prysznic mgiełkowy to zapomniana, chociaż w pełni użyteczna technologia. Dizajner Jonas Görgen opracował zestaw do samodzielnego montażu, dzięki któremu można praktycznie każdy zwykły prysznic zmienić w prysznic mgiełkowy. Jonas wysłał mi taki zestaw do testów.

Ślad węglowy jednego prysznica

Prysznicom nie poświęca się wiele uwagi w kontekście zmian klimatycznych. Jednak, tak samo jak nasze samoloty, samochody czy systemy ogrzewania, stały się niezwykle marnotrawne i pozostawiają po sobie duży ślad węglowy. Wszystko po to, aby zaspokoić podstawową ludzką potrzebę: umycia się. Wiele z nas każdego dnia wylewa w kabinie prysznicowej około 70 litrów gorącej wody, tylko po to, żeby się oczyścić.

Ta czynności wymaga dwóch cennych nie występujących w nadmiarze surowców: wody i energii. Więcej uwagi poświęca się wysokiemu zużyciu wody przez prysznice, ale ich konsumpcja energii jest tak samo problematyczna. Grzanie wody stoi na drugim miejscu w domowym zużyciu energii (po ogrzewaniu), a wiele z tej energii idzie na prysznice. Dostarczenie wody, a później jej oczyszczanie, również pożera mnóstwo energii.

W przeciwieństwie do ogrzewania domu, którego zużycie energii spadło w ostatnich kilku dekadach, zużycie energii na grzanie wody rośnie. Jednym z powodów jest to, że ludzie biorą dłuższe i częstsze prysznice, oraz że używają coraz potężniejszych baterii prysznicowych. Na przykład w Holandii od 1992 do 2016 roku częstotliwość brania pryszniców wzrosła z 0.69 do 0.72 raza dziennie, długość przebywania w kabinie wydłużyła się z 8.2 do 8.9 minut, a średni przepływ wody wzrósł z 7.5 do 8.6 litra na minutę. ¹

W wielu społeczeństwach przemysłowych normą jest brać prysznic co najmniej raz dziennie

Podliczając te wartości, przeciętny holender w 2016 zużywał 50.2 litrów wody dziennie na prysznic - w porównaniu do „tylko” 39.5 litrów w 1992 roku. To są ostrożne szacunki, ponieważ nie wliczają pryszniców branych poza domem np. na siłowni. Badania pokazują, że w wielu społeczeństwach przemysłowych, szczególnie pośród młodych ludzi, normą jest brać prysznic co najmniej raz dziennie. ²³⁴

Zdjęcie: Prysznic pierwotny. Wylewanie na siebie (lub drugą osobę) wody z wiaderka. Autor: Daniel Julie (CC-BY-2.0).

Przyjrzyjmy się teraz zużyciu energii i emisji CO2 codziennego prysznica, biorąc za przykład holendrów. Ogrzanie 76.5 litra wody (8.9 min x 8.6 l/min) z 18 do 38 stopni Celsjusza wymaga 2.1 kWh energii. W zależności od źródła energii (gaz ziemny, elektryczność), udziału paliw kopalnych w sektorze energii elektrycznej (lub wydajności bojlera gazowego), emisja CO2 przeciętnego prysznica będzie wynosić od 0.462 do 0.921 kg CO2. ⁵ Jeśli porównamy ten wynik do ilości węgla emitowanego przez w miarę oszczędny samochód osobowy, to będzie się to równać 3.5 -7.0 kilometrom jazdy samochodem. Pamiętajmy, że ten wynik nie zawiera energii potrzebnej do dystrybucji wody i jej oczyszczenia.

Emisja przeciętnego prysznica równa się 3.5-7.0 km jazdy samochodem

Energię na prysznice można by oczywiście wziąć z odnawialnych źródeł energii (w domyśle mniej emisyjnych, przyp. tłum.). Jednakże, jeśli 8 miliardów ludzi miałoby codziennie kąpać się pod prysznicem, to całkowite zużycie energii na ten ceł wyniosłoby 6 123 TWh – czyli 3.8 raza więcej energii niż wygenerowały wszystkie światowe turbiny wiatrowe w 2020 roku. Wszystkie pracujące dzisiaj turbiny wiatrowe starczyłyby na zapewnienie gorących, „zrównoważonych” pryszniców jedynie 2 miliardom ludzi. Co więcej, wykorzystanie zrównoważonej energii nie zmniejsza zużycia wody. Żebyśmy się dobrze zrozumieli. Energia odnawialna jest częścią rozwiązania problemu – kotły solarne, biomasa*, wiatraki generujące ciepło – ale musimy pamiętać, że w post-węglowym świecie, dostępność surowców będzie niższa.

*Komentarz tłumacza: Spalanie biomasy emituje więcej CO2 na jednostkę energii niż spalanie paliw kopalnych z powodu niższej kaloryczności paliwa.

Potężniejsze prysznice

Od lat 90. XX wieku dostępne są w sprzedaży głowice niskoprzepływowe, podnoszące wydajność zużycia wody podczas kąpieli. Głowice te zużywają od 4 do 9 litrów wody na minutę, czyli mniej więcej połowę mniej niż normalne baterie (10-15 l/min). Założono je w prawie połowie holenderskich domów (rok 2016), jednak zużycie wody podczas przeciętnego prysznica nie spadło od lat 90., tylko wzrosło. ¹

Zdjęcie: Deszczownica: Źródło: soak.com

Powodem tego jest to, że reszta Holendrów zamontowała deszczownice, w których przepływ wynosi około 25 l/min – dwa razy tyle co zwykła głowica i trzy razy tyle co wolnoprzepływowa. Gorący 8.9 minutowy prysznic pod deszczownicą zużywa 222 litrów wody i 6.3 kWh prądu elektrycznego. Ślad węglowy jest równy 14.3-21.3 km jazdy przeciętnym samochodem.

Życie przed pojawieniem się pryszniców

Dla młodszych czytelników może to być zaskoczeniem, ale zaledwie 50 lat temu większość ludzi w społeczeństwach przemysłowych w ogóle nie brała pryszniców. Zamocowane nad wanną głowice prysznicowe weszły do powszechnego użycia dopiero w latach 70., a sześcienne kabiny prysznicowe stały się popularnym wyposażeniem nowych domów dopiero w latach 80. i 90. ²³⁴ Przed nadejściem pryszniców ludzie brali jedną (albo kilka) kąpiel w wannie w tygodniu, a pomiędzy nimi myli się w umywalce lub w misie za pomocą ręcznika czy gąbki.

Tygodniowe zużycie wody i energii przez codzienne prysznice szybko przekroczyło zużycie wody i energii jednej, dwóch lub nawet trzech, kąpieli w wannie w tygodniu

Prysznic jest często przedstawiany jako bardziej zrównoważona alternatywa dla kąpieli w wannie, ponieważ uważa się, że ta druga zużywa więcej wody. Jednak tygodniowe zużycie wody i energii przez codzienne prysznice szybko przekroczyło zużycie wody i energii jednej, dwóch lub nawet trzech kąpieli w tygodniu (jest to dobry przykład tzw. paradoksu Jevonsa, przyp. tłum.). ² Mycie się gąbką lub ręcznikiem oszczędza jeszcze więcej wody i energii, ponieważ wystarczy około 2 litrów wody, aby umyć się w ten sposób, a woda może być zimna, ponieważ nie potrzeba całego ciała nagle wystawiać na jej działanie.

Obraz: Mycie się gąbką. Letni poranek, obraz Carl Larssona, 1908 rok.

Organizacje na rzecz ochrony środowiska, spółki wodociągowe i władze komunalne nakłaniają ludzi w społeczeństwach przemysłowych do używania głowic wolnoprzepływowych, brania krótszych pryszniców i instalowania energooszczędnych bojlerów. Jednak te instytucje nigdy nie wspominają, że istnieją jeszcze inne czynniki, które wpływają na całkowite zużycie wody w domu: częstość brania pryszniców, temperatura wody („bierz zimny prysznic”), albo nawet samo to, jak bierzemy prysznic – nikt nie powie, że można umyć się gąbką w umywalce. Wychodzi na to, że codzienny gorący prysznic nie jest już postrzegany jako luksus, ale jako podstawowa potrzeba.

Dlaczego bierzemy prysznic?

Prysznic nie służy tylko umyciu ciała. Prysznic całkowicie nacelowany na oczyszczenie ciała – tak zwany prysznic marynarski – zajmuje bardzo niewiele czasu i zużywa mało wody i energii. Prysznic marynarski to 30 sekund lania wody na zmoczenie ciała, namydlenie całego ciała kiedy woda nie leci, i 30 sekund na spłukanie mydła.

Obraz: Do lat 70. XX w. pryszniców używano jedynie w koszarach lub więzieniach, żeby umyć w krótkim czasie dużą ilość osób. [^2] Grafika: La douche au Régiment, obraz autorstwa Eugène Chaperon, 1887 rok.

Obliczmy teraz ile wody i energii zużywa się podczas prysznica marynarskiego, biorąc do obliczeń średni przepływ wody ze zwykłej głowicy prysznicowej. Gorący prysznic marynarski zużyje jedynie 8.3 litra wody i 0.2 kWh energii w czasie jednej minuty. Umycie się gąbką miałoby jeszcze niższe zużycie wody i energii. Powiedzmy sobie szczerze, że codzienne oblewanie się gorącą wodą przez 9 minut nie jest w żadnym wypadku podstawową ludzką potrzebą: jest zachcianką. Od lat 90. codzienny gorący prysznic jest przedstawiany w reklamach jako sposób na relaksację, uwolnienie stresu i zmysłową przyjemność. ²⁴

Prysznic mgiełkowy

Mycie się pod prysznicem po to, aby zaspokoić nasze zachcianki, zdaje się kłócić z przeznaczeniem prysznica, czyli z oszczędzaniem wody i energii do umycia się. Dysponujemy jednak technologią, która może pogodzić ze sobą oba sprzeczne powody do brania prysznicu: jest to prysznic mgiełkowy. Tego typu prysznic rozprasza za pomocą dysz strumień wody na maleńkie kropelki (mniejsze niż 10 mikronów), tym samym znacznie obniżając przepływ wody. Pierwszy wymyślił go Buckminster Fuller w 1936 roku. Fuller opracował prysznic mgiełkowy dla swojej łazienki Dymaxion (nazwał go „pistoletem mgiełkowym”). Podobne patenty powróciły w latach 70. podczas wielu eksperymentów i testów nad ręcznym myciem i kąpielą w strumieniu zatomizowanej wody.

Grafika z lewej: Prysznic mgiełkowy opracowany przez NASA. Po prawej: Prysznic mgiełkowy opracowany przez kanadyjską Minimum Housing Group. Oba pochodzą z lat 70. XX w. [^7]

NASA opracowało swój własny prysznic mgiełkowy sterowany zamocowaną na giętkim przewodzie ręczną dyszą z wbudowanym włącznikiem uruchamianym kciukiem. Średnie zużycie wody podczas 9 minutowego prysznica wynosiło 2.2 litra wody, co odpowiada przepływowi równemu 0.24 l/min. ⁶ Kanadyjski zespół projektantów Minimum Housing Group opracował i przetestował wiele pryszniców mgiełkowych. Osiągnęli przypływ wynoszący 0.33 l/min. ⁷ Testy na obecność bakterii na skórze po umyciu pokazały, że prysznice mgiełkowe myją ciało równie dobrze jak „normalne” prysznice, trwające tak samo długo – z tą różnicą, że zużywają 30-40 razy mniej wody.

Jonas Görgen opracował zestaw, który zamienia prawie każdy prysznic, w prysznic mgiełkowy

Młody dizajner Jonas Görgen, absolwent Akademii Projektowania w Eindhoven, zafascynował się historią pryszniców mgiełkowych i postanowił sam zaprojektować jeden z nich. Görgen w dwóch istotnych aspektach ulepszył technologię w porównaniu do poprzednich projektów. Po pierwsze, jego zestaw może zmienić prawie każdy prysznic w prysznic mgiełkowy, bez skomplikowanych przeróbek. Po drugie, jego prysznic składa się z trzech do sześciu dysz, a nie z jednej. Dzięki temu w prosty sposób, kiedyś mało komfortowa czynność, zamienia się w przyjemne i ożywcze doświadczenie, porównywalne do „normalnego” prysznica, za to dużo bardziej oszczędne.

Zdjęcie: Sześciodyszowy prysznic mgiełkowy w łazience dizajnera Jonas Görgen. Zdjęcie: Jonas Görgen.

Zestaw, który wysłał mi Görgen, zawierał sześć dysz, kilka złączek i rozdzielaczy, trochę plastikowych wężyków do przycięcia na wymiar i kilka kawałków miedzianego drutu („aby unieruchomić i ustawić dysze we właściwym miejscu”). Bez żadnej pomocy sam zainstalowałem pięciodyszowy prysznic mgiełkowy w mniej niż 20 minut, ale muszę przyznać, że moje działo raczej nie zdobyłoby nagrody za najlepszy dizajn (Jonas skonstruował znacznie piękniejszy prysznic do swojej pracy zaliczeniowej), ale jako dzieło zrób-to-sam mój prysznic jest po prostu genialny.

Zmierzyłem, że przepływ wody przez pięć dysz wynosi 2 l/min, czyli 5 razy mniej niż z mojej przestarzałej głowicy prysznicowej

Tak ustawiłem dysze, że cztery są przymocowane na stałe (jedna celuje na głowę, jedna na plecy i dwie na biodra), a piąta jest ruchoma i mogę nią dowolnie kierować – tak samo jak w eksperymentalnym prysznicu NASA. Więcej niż jedna dysza podnosi zużycie wody, ale i tak oszczędności są znaczne.

Zdjęcie: Zbliżenie na prysznic mgiełkowy. Autor: Kris De Decker.

Zmierzyłem, że przepływ wody przez pięć dysz wynosi 2 l/min, czyli 5 razy mniej niż z mojej przestarzałej baterii prysznicowej (10 l/min) i 12.5 raza mniej niż w przypadku deszczownicy. To naprawdę zdumiewające, jak duże oszczędności można osiągnąć inwestując tak niewiele. Jonas pisze, że jego prysznic nie zmniejsza komfortu kąpieli (tak jak sugerują to badania z lat 70.) i ja się z tym w pełni zgadzam. Wcześniejsze prysznice mgiełkowe nie zapewniały komfortu, bo stosowały tylko jedną dyszę.

Oszczędność energii pryszniców mgiełkowych

Prysznice mgiełkowe oszczędzają mniej energii niż oszczędzają wody. Wynika to z tego, że wymagają one wyższej temperatury wody. Zwiększona powierzchnia wody (spowodowana atomizacją strumienia, przy. tłum.) zmniejsza przepływ wody, ale jednocześnie powoduje, że woda szybciej się ochładza. Nawet jeśli z kranu lecie woda o maksymalnej temperaturze (z reguły 60ºC, czyli na tyle dużo, że można się oparzyć), to rozpylona z dyszy szybko traci ciepło, tym bardziej, im dysza jest dalej od ciała. Rozwiązaniem jest ustawić dysze możliwie najbliżej ciała. Ja zrobiłem to z pomocą żelaznego drutu i taśmy klejącej, ale wy możecie zrobić to bardziej elegancko.

Prysznice mgiełkowe oszczędzają mniej energii niż wody

Zauważyłem, że woda o temperaturze około 50ºC zapewnia wystarczający komfort cieplny, ale możliwe, że w zimie trzeba będzie podnieść temperaturę. Do obliczeń zużycia energii i wody pięciodyszowego prysznica mgiełkowego przyjmę więc temperaturę 60ºC. Przy przepływie równym 2 l/min, 8.9 minutowy prysznic zużywa 17.8 litrów wody. Ogrzanie tej ilości z 18 do 60ºC wymaga 1.04 kWh energii. To połowa energii jaką zużywa przeciętny prysznic brany w Holandii (2.1 kWh) i sześć razy mniej energii niż podczas kąpieli pod deszczownicą (6.3 kWh).

Zdjęcie: Zestaw prysznicowy zrób-to-sam Jonasa Görgena w zbliżeniu. Autor: Kris De Decker.

Można by jeszcze bardziej zmniejszyć zużycie energii, jeśli prysznic brałoby się w zamkniętej kabinie prysznicowej (zamkniętej od góry, przyp. tłum.), która podnosi komfort termiczny przy niższej temperaturze wody. Kolejnym trikiem, na zwiększenie komfortu termicznego w zimie, jest szersze otwarcie dysz, co zwiększy wielkość kropel wody. To spowoduje mniejszą utratę ciepła, ale za to wzrost zużycia wody. Znalezienie równowagi pomiędzy oszczędnością wody, a energii, to kwestia indywidualna, zależna od lokalnych okoliczności.

Często podnosi się zarzut przeciwko głowicom oszczędzającym wodę, że ludzie z nich korzystający biorą dłuższe prysznice, a tym samym, zużywają tyle samo wody. Taki sam zarzut można odnieść do pryszniców mgiełkowych, ponieważ stosowanie mgiełki zwiększa czas potrzebny do spłukania mydła. 8.9 minut to jednak wystarczający czas by dokładnie spłukać mydło i szampon. W swoich eksperymentach NASA dowiodła, że 9 minut kąpieli i jedna dysza w zupełności wystarczą, aby namoczyć się i dokładnie opłukać. Mycie długich włosów będzie bardziej problematyczne, ale i temu można zaradzić przez większe otwarcie dysz i zwiększenie przypływu wody.

Na ile dysz nas stać?

Pięciodyszowy prysznic mgiełkowy zapewnia znaczącą oszczędności wody i energii w porównaniu do ”normalnego” prysznica, bez spadku komfortu. Jednak czy jest wystarczająco zrównoważony? Jeśli osiem miliardów ludzi zaczęłoby używać pięciodyszowych pryszniców mgiełkowych, to wszystkie obecnie pracujące turbiny wiatrowe, zapewniłyby tylko jeden gorący prysznic dziennie dwóm miliardom ludzi. Porównując prysznic mgiełkowy do jednominutowego prysznica marynarskiego – który skupia się w pełni na wydajności, a nie na przyjemności – zużycie energii będzie 5 razy wyższe, a wody 2 razy wyższe. Sprawdźmy więc, co się stanie, jeśli zmniejszymy ilość dysz, nie zmieniając jednak częstości i czasu trwania mycia.

Trzy dysze – przepływ wody ok. 1 l/min – to minimum, aby zapewnić komfort gorącego prysznica

Według mnie trzy dysze – przepływ wody ok. 1 l/min - to minimum, aby zapewnić komfort gorącego prysznica. 8.9 minutowy prysznic w takiej konfiguracji zużyje 8.9 litra wody, co odpowiada jednominutowemu prysznicowi marynarskiemu. Zużycie energii spadnie do 0.52 kWh, czyli wyniesie 2-3 razy więcej niż prysznic marynarski. W ten sposób zapewnimy 8 miliardom ludzi gorący prysznic zasilany wiatrem.

Zdjęcie: Dysza prysznica mgiełkowego. Autor: Kris De Decker.

Jeśli zgodzimy się na poświecenie komfortu na rzecz prostego i szybkiego umycia się, z minimalnym zużyciem energii i wody, to możemy korzystać tylko z jednej dyszy – tak jak w latach 70. Z jednej dyszy przepływ wody wyniósłby 0.3 l/min, co znaczy, że do 8.9 minut mycia potrzeba tylko 2.67 litra wody i 0.156 kWh energii. Jest to wartość podobna do tej jaką uzyskamy myjąc się w umywalce gąbką, ale jest znacznie niższa niż jednominutowy prysznic marynarski. Wszystkie turbiny wiatrowe zapewniłyby energię na 8.9 minutowy gorący prysznic mgiełkowy dla 26.6 miliarda ludzi.

Zużycie energii przez prysznic mgiełkowy będzie wyższe niż normalnego prysznica, jeśli użyjemy więcej niż 15 dysz

Wynika z tego, że zużycie wody (a energii jeszcze bardziej) przez prysznic mgiełkowy szybko wzrasta wraz z ilością przyłączanych dysz. Zużycie wody przy 20 dyszach będzie ciągle niższe niż przy normalnym prysznicu (6.7 l vs. 8.3 l), ale zużycie energii będzie już większe: 3.1 kWh w porównaniu do 2.1 kWh. Z 10 dyszami – zobacz np. dostępny w sprzedaży Prysznic Spa Nebia – zużycie wody pozostaje bardzo niskie, na poziomie 3 l/min, ale zużycie energii będzie „tylko” 25% niższe w porównaniu do zwykłego prysznica (1.45 vs 2.1 kWh). Prysznice mgiełkowe to nie są z zasady energooszczędne urządzenia, ale będą, jeśli się je odpowiednio zaprojektuje.

Odłącz się od rury

Jedno, dwu i trzydyszowe prysznice mgiełkowe mają problem, ponieważ przepływ wody przez nie jest zbyt niski, aby aktywować nowoczesne piecyki, które nie załączają się poniżej przypływu 1 l/min. Nie jest to jednak problem nie do obejścia – można skonstruować piecyki, które załączą się przy mniejszej ilości wody – a to potencjalnie może przynieść nam jeszcze jedną korzyść: zmianę funkcjonowania całej łazienki.

Zdjęcie: Tak lubię swój prysznic mgiełkowy, że zabieram go ze sobą gdy podróżuję. Autor: Kris De Decker.

Nowoczesny prysznic to nie jest autonomiczne urządzanie. Jest podłączony do wielu sieci, np. sieci wodnej, kanalizacyjnej, sieci elektrycznej albo gazowej. Prysznic mgiełkowy (chociaż można go podłączyć do tych samych sieci) potrafi obejść się bez nich, dzięki czemu, jeszcze bardziej ograniczy zużycie zasobów.

Nowoczesne termy nie załączają się poniżej przepływu 1 l/min, więc musimy zadowolić się zimną mgiełką

Po pierwsze, przejście na prysznic mgiełkowy pozwala na użycie mniejszego i słabszego bojlera, który można zasilać z miejscowych systemów solarnych lub wiatrowych - mniejszych niż te stosowane do normalnych bojlerów. Tak naprawdę, warto się zastanowić, czy minimalistyczny prysznic wyposażony w dysze, w ogóle wymaga bojlera? Ilość wody potrzebna do umycia się pod nim jest tak mała (2.67 litra), że można ją zagrzać na ogniu (albo w czarnym pojemniku wystawionym na słońce, tak jak w prysznicach turystycznych, przyp. tłum.) - tak jak kiedyś.

Grafika: Przenośny prysznic mgiełkowy z lat 70. XX w. Ciśnienie wytwarza się za pomocą pompki rowerowej. [^7]

Po drugie, prysznice mgiełkowe pozostawią po umyciu tak niewiele wody do oczyszczenia, że można by ją oczyszczać na miejscu, a potem użyć np. do spłukania toalety czy podlania kwiatków, kiedy konwencjonalne prysznice trzeba przyłączyć do kanalizacji, ponieważ zużywają dużo wody. Po trzecie, nie potrzeba aby łazienka była podłączona do źródła wody: można w niej postawić mały zbiornik napełniany wodą z innego miejsca.

W latach 70. Kanadyjczycy eksperymentowali z przenośnymi prysznicami i stworzyli wyjątkowo mobilny zestaw. Za zbiornik wody służył zbiorniczek na płyn do spryskiwaczy z Volkswagena, który był podłączony do pompki rowerowej wytwarzającej ciśnienie. ⁷ Wystarczyło 20 ruchów pompką, żeby 2.5 litra wody osiągnęło odpowiednie ciśnienie. Mówiąc krótko, jeśli przejdziemy na prysznice mgiełkowe, to będziemy mogli do tego stopnia zmniejszyć i uprościć rozbudowaną infrastrukturę towarzyszącą nowoczesnym prysznicom, że nawet w miastach, łazienki będzie można odłączyć od sieci – to pomoże obniżyć zużycie wody i energii. To samo możemy zrobić z myciem rąk i naczyń.

Prysznic mgiełkowy Jonas Görgen nie jest jeszcze dostępny w sprzedaży. Jeśli jesteście zainteresowani to dajcie mu znać.

UWAGA: Pamiętajmy, że wszystkie prysznice niosą ze sobą ryzyko zarażania się legionellą. Mniejsze krople wody z dysz prysznica pozostają w powietrzu dłużej, co zwiększa ryzyko inhalacji bakterii. Należy zachować podstawowe środki ostrożności.

van Thiel, Lisanne. “Watergebruik thuis 2013.” TNS NIPO, Amsterdam (2014). ↩︎ ↩︎
Shove, E. A. Comfort, Cleanliness and Convenience: the Social Organization of Normality. Berg, 2003. ↩︎ ↩︎ ↩︎ ↩︎
Hitchings, Russell, Alison Browne, and Tullia Jack. “Should there be more showers at the summer music festival? Studying the contextual dependence of resource consuming conventions and lessons for sustainable tourism.” Journal of Sustainable Tourism26.3 (2018): 496-514. ↩︎ ↩︎
Hand, Martin, Elizabeth Shove, and Dale Southerton. “Explaining showering: A discussion of the material, conventional, and temporal dimensions of practice.” Sociological Research Online10.2 (2005): 1-13. ↩︎ ↩︎ ↩︎
Jeśli używamy prądu elektrycznego to powstała emisja CO2 jednego przysznica wyniesie 0.621 kg w Europie i 0.921 kg w US. [Overview of electricity production and use in Europe. European Environmental Agency, created 2017, updated 2019] [Assessing the evolution of power sector carbon intensity in the United States, Greg Schivley et al, 2018.] If gas is used, the emissions of a shower amount to between 0.462 kg (for new gas boilers) and 0.714 kg (for older boilers). [Carbon footprint of heat generation, houses of parliament.] ↩︎
Space Shower Habitability Technology, Arthur Rosener, 1972. ↩︎
Water conservation and the mist experience, 1978. ↩︎ ↩︎